چرا فقیهان شیعه علي رغم فقیهان سنی،خمس را توسعه داده اند؟

%name چرا فقیهان شیعه علي رغم فقیهان سنی،خمس را توسعه داده اند؟

شفقنا-فقیهان سنی خمس را تنها و فقط در غنائم جنگی واجب می‌دانند، چرا فقیهان شیعه آن هم را توسعه داده‌اند؟
پاسخ: خمس، آن هم گونه که در غنائم جنگی واجب است، در دیگر درآمدهای مشروع نیز، با شرایطی که فقها در کتاب خمس گفته‌اند، واجب و همچنين مورد بهره بري و استفاده و نياز ضروري است. اکنون مسأله را بر قرآن و همچنين سنت پیامبر(ص) عرضه می‌کنیم.

قرآن کریم می‌فرماید:

«و همچنينَاعْلَمُوا أَنّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیء فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ و همچنينَلِلرَّسُولِ و همچنينَلِذِی الْقُربی و همچنينَالْیَتامى و همچنينَالْمَساکِینِ و همچنين ابنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ و همچنينَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَو همچنينْمَ الْفُرقانِ یَو همچنينْمَ التَقَى الْجَمْعانِ و همچنينَاللّهُ عَلى کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ».[۱]

«بدانید هرگونه غنیمتی که به دست آوردید، یک پنجم آن هم برای خداوند تبارک و تعالي و همچنين پیامبر و همچنين نزدیکان و همچنين یتیمان و همچنين مسکینان و همچنين واماندگان در راه است، در صورتي که به خداوند تبارک و تعالي و همچنين آنچه که بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل و همچنين روز درگیری دو تيم نازل کرده، ایمان دارید، خداوند بر هر کاری تواناست».

آیا آیه مبارکه تنها ناظر به غنائم جنگی است، یا مدلول وسیع و همچنين گسترده دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، باید مادّه «غنم» از نظر لغت مورد بررسی قرار گیرد.

در کتاب‌های فقهی هرگاه که لفظ غنیمت به کار رود، ، معمولاً مورد آن هم، غنائم جنگی است، ولی این سبب نمی‌مي شود که ما دلالت آیه را محدود به درآمدهای جنگی کنیم، بلکه اطلاق آیه که هر درآمدی را شامل است، برای ما حجت می‌باشد.

لغت نویسان عرب برای لفظ غنیمت معنی وسیعی ذکر می‌کنند که اختصاص به غنائم جنگی ندارد. برخی را یادآور می‌شویم:

۱. خلیل بن احمد فراهیدی (م۱۷۰هـ) می‌گوید:

«هر چه را که انسان بدون رنج به دست آورد، غنیمت است».[۲]

۲. ازهری می‌گوید:

«غنم به دست آوردن چیزی است و همچنين اغتنام، بهره‌برداری از غنیمت است».[۳]

۳. ابن فارس می‌نویسد:

«غنم یک ریشه بیش نیست که حاکی از به دست آوردن چیزی است که پیش‌تر دارای آن هم نبوده است و همچنين بعد، در مورد غنائم جنگی به کار می‌رود».[۴]

در این جا به همین مقدار از گفتار بزرگان ادب اکتفا می‌کنیم، با ذکر این نقطه که تفسیر غنیمت به مطلق «دخل و درآمد»، در اغلب لغتنامه‌های عربی وارد شده است.[۵]

اتفاقاً قرآن این واژه را در مطلق «سود بردن» به کار می‌برد، آنجا که می‌فرماید:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَتَبَیَّنُوا و همچنينَلا تَقُولُوا لِمَنِ أَلْقى إِلَیْکُمُ السَّلام لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاهِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ کَثِیرَهٌ».[۶]

«ای اشخاص با ایمان، هنگامی که در راه خداوند تبارک و تعالي گام می‌زنید ـ برای جهاد سفر می‌کنید ـ تحقیق کنید. و همچنين به کسی که بر تو سلام می‌کند نگویید مؤمن نیستی، تا بخواهید از این راه به کالاهای دنیوی دست یابید، زیرا نزد خداوند بهره‌های فراوانی است».

جمله «فعند اللّه مغانم» در این آیه، پاداش‌های دنیوی و همچنين اخروی را شامل می‌مي شود، هر چند مرتبط به درآمدهای جنگی نباشد، بلکه می‌قدرت گفت مراد از آن هم، پاداش اخروی است، در مقابل «عَرَضَ الْحَیاهِ الدُّنیا»، «کالاهای زندگی دنیوی».

ابن‌ماجه در سنن خود، از رسول خداوند تبارک و تعالي (ص) نقل می‌کند که پیامبر(ص) به هنگام دریافت زکات می‌فرمود:

«خداوندا! این زکات را برای پردازنده آن هم سود و همچنين پاداش قرار ده و همچنين آن هم را ضرر و همچنين زیان قرار مده».[۷]

احمد بن حنبل از رسول خداوند تبارک و تعالي(ص) نقل می‌کند:

«سود مجالسِ یاد خداوند تبارک و تعالي، بهشت است».[۸]

حضرتش ماه رمضان را چنین توصیف می‌کند: «غنم للجنّه»[۹] «سودی برای بهشت است».

روشن‌ترین گواه بر این که آیه هر چند در مورد غنائم جنگی نازل شده است، ولی حکم آن هم اختصاص به مورد نزول ندارد، این است که فقهای چهار مذهب اهل سنّت، در مواردی که مال به دست آمده از غنائم جنگی نبوده است، پرداخت خمس را مورد بهره بري و استفاده و نياز ضروري دانسته‌ و همچنين با آیه شریفه استدلال نموده‌اند .

خمس در معادن

خمس در معادن یکی از مالیات‌های اسلامی است که اسلام آن هم را واجب کرده است و همچنين فقیهان حنفی به هنگام استدلال بر وجوب خمس در معادن با دو چیز استدلال نموده اند:

۱. آیه غنیمت (که پیش‌تر آن هم را ذکر کردیم.)

۲. حدیث پیامبر(ص): «وفی الرِّکازِ الْخُمُسُ»[۱۰] «در چیزهای زیر خاکی ـ معدن و همچنين گنج ـ خمس واجب است».

بررسی کتب حدیث بیانگر آن هم است که در روایات متعددی جمله یاد شده از پیامبر (ص) وارد شده است.

خمس دخل و درآمد کسب و همچنين کار

از نظر شیعه به کلیه درآمدهای کسبی یک فرد، بعد از کسر هزینه سال شمسي، خمس تعلق می‌گیرد. البته در این مسأله شرایط دیگری مورد بهره بري و استفاده و نياز ضروري است که اینجا مجال بیان آن هم نیست، بلکه هدف این است که نشان دهیم قول امامیه در این جا با روایاتی که اهل سنّت از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کنند، کاملاً موافق است. از آنجا که در این مختصر نمی‌توانیم همه آنچه را که در این مسأله آمده است، نقل کنیم، به نقل برخی از آنها بسنده می‌کنیم:

۱. هیئت اعزامی «عبدالقیس»

قبیله عبدالقیس در منطقه شرق عربستان زندگی می‌کردند، و همچنين امروز نیز شهروندان و مردم شهر قطیف و همچنين احساء و همچنين حتی بحرین منتسب به همین قبیله می‌باشند. رئیس قبیله به نام عبدالقیس به حضور پیامبر (ص) رسید و همچنين گفت: میان ما و همچنين تو، قبایلی زندگی می‌کنند که مشرک خواهند بود و همچنين اجازه نمی‌دهند ما، جز در ماه‌های حرام، به حضور تو برسیم. از تو می‌خواهیم آموزش‌های مورد بهره بري و استفاده و نياز ضروري را به ما بدهید و همچنين ما نیز آنها را به دیگران منتقل کنیم، پیامبر (ص) فرمود:

«من تو را به چهار کار فرمان می‌دهم و همچنين از چهار کار باز می‌دارم: ۱. فرمان می‌دهم به ایمان به خداوند تبارک و تعالي ـ و همچنين می‌دانید ایمان به خداوند تبارک و تعالي چیست؟ ـ شهادت به یگانگی او، ۲. به برپایی نماز، ۳. پرداخت زکات، ۴. پرداخت خمس از غنیمت».[۱۱]

باید دقت مي شود که مقصود از مغنم چیست؟ در اینجا دو احتمال وجود دارد:

أ. غنائم جنگی.

ب. درآمدهای حلال.

مسلّماً احتمال نخست منفی است، زیرا هیئت عبدالقیسی آشکارا می‌گفتند که ما قدرت ملاقات با تو را جز در ماه‌های حرام نداریم؛ زیرا خروج ما از منطقه و همچنين عبور از میان قبایل، مایه خطر و همچنين خونریزی است. چنین مردمی چگونه می‌توانستند به جنگ با دشمن بپردازند و همچنين از آنها غنیمت بگیرند؟! از این قبل جهاد با دشمن بدون اذن پیامبر و همچنين جانشین او جایز نیست.

ممکن است تصوّر مي شود که مقصود، شبیخون زدن و همچنين غارت کردن است. این احتمال نیز صحیح نیست، زیرا پیامبر اکرم (ص) از هر نوع غارت نهی کرده و همچنين سخن ایشان در کتب حدیث وارد شده است که: «نهی النبیّ عن النهب…»؛[۱۲] «پیامبر از غارت‌گری نهی کرد.»

در این صورت جز درآمدهای حلال انسان ، بعد از کسر هزینه‌ها، چیز دیگری مورد نظر نخواهد بود.

۲. پیامبر (ص) آنگاه که عمرو بن حزم را به یمن اعزام کرد، فرمانی برای او نوشت که بخشی از آن هم چنین است:

«أَمَرَهُ بِتَقْو همچنينَى اللّه فی أَمْرِهِ کُلّهِ، و همچنينَأَنْ یَأْخُذَ مِنَ الْمَغانِمِ خُمسَ اللّهِ و همچنينَما کَتَبَ عَلی الْمُؤْمِنینَ مِنَ الصَّدَقَهِ مِنَ الْعِقار عُشرُ ما سَقى البَعلَ، و همچنينَسَقَتِ السَّماءُ، و همچنينَنصفُ العُشر مِمّا سَقَى الغرب».[۱۳]

نخست برخی از واژگان به کار رفته در فرمان را توضیح می‌دهیم:

الف. «العقار» به معنی زمین است و همچنين در این جا مقصود، زمین‌های کشاورزی است.

ب. «البعل» درختانی است که نیاز به آبیاری ندارند؛ زیرا ریشه‌های آنان از آب‌های سطحی مجاور رودخانه‌ها بهره بري و استفاده می‌کند.

ج. «الغرب» به معنی دلو پهناور و بزرگ است و همچنين منظور درختانی است که با کشیدن آب با دلو، آبیاری می‌شوند.

پیامبر گرامی (ص) در این حدیث، بعد از امر به تقوا، دو نوع مالیات اسلامی را یادآور می‌مي شود:

۱. خمس غنائم.

۲. زکات زمین، گاهی یک دهم و همچنين گاه یک بیستم زمینی که به وسیله باران یا آبهای مجاور سیراب می‌مي شود. به خاطر کمتر بودن هزینه یک دهم و همچنين زمینی که با دلو و همچنين کشیدن آب از چاه آبیاری می‌مي شود، یک بیستم.

پیامبر(ص)، عمرو بن حزم را به عنوان فرماندار یمن اعزام کرد، نه به عنوان یک فرد نظامی که در آنجا با مشرکان جهاد کند، زیرا اهل یمن اسلام را پذیرفته بودند، طبعاً مقصود شامل «وأنْ یَأخُذ مِنَ المَغانِم خُمُسَ اللّه» درآمدهای حلال کسب است.

در این مورد، عهدنامه‌های فراوانی از جانب پیامبر (ص) به شخصیت‌هایی که در اطراف شبه جزیره زندگی می‌کردند، نوشته شده و همچنين در همه آنها پرداخت خمس از غنائم وارد شده است، در حالی که این اشخاص، فرماندهان نظامی و همچنين رجال جنگی نبودند، بلکه در منطقه خود رهبری و همچنين ریاست داشتند و همچنين پیامبر (ص) به آنها دستور می‌دهد که خمس درآمدها را جمع کنند و همچنين برای او بفرستند.

۳.پیامبر(ص) در ضمن عهدی به جهینه بن زید چنین نوشت:

«زیر زمین و همچنين روی آن هم و همچنين کف دره‌ها و همچنين روی آنها از آن هم تو باشد، از چراگاه‌های آن هم بهره بري و استفاده کنید و همچنين از آب آنها مصرف کنید، به شرط آن هم که یک پنجم دخل و درآمد خود را بپردازید».[۱۴]

قبل از این، ائمه اهل بیت(علیهم السلام) که همتای قرآن و همچنين هم سنگ آن هم خواهند بود، در روایات فراوانی پرداخت یک پنجم درآمدها را ضروری و همچنين واجب دانسته‌اند. کسانی که بر حدیث ثقلین مهر صحّت نهاده‌اند، باید پیروی از سخن آنان را مورد بهره بري و استفاده و نياز ضروري و همچنين واجب بدانند.[۱۵]

——————————————————————————–

[۱] . انفال/۴۱.

[۲] . کتاب العین، ج۴، ص ۴۲۶، ماده غنم.

[۳] . تهذیب اللغه، ماده غنم.

[۴] . مقاییس اللغه، ماده غنم.

[۵] . نهایه ابن اثیر، و همچنين قاموس فیروز آبادی، تاج العروس زبیدی، ماده غنم رفت و آمد و مراجعه فرمایید.

[۶] . نساء/۸۹۴.

[۷] . سنن ابن ماجه، کتاب زکات، باب ما یقال عند اخراج الزکاه، حدیث ۱۷۹۷.

[۸] . مسند احمد، ج۲، ص ۳۳۰ و همچنين ۳۷۴ و همچنين ۵۲۴.

[۹] . آن هم، ج۲، ص ۳۷۷.

[۱۰] . الفقه الإسلامی وأدلّته، ج۲، ص ۷۷۶; مسند احمد، ج۱، ص ۳۱۴; سنن ابن ماجه، ج۲، ص۸۳۹، چاپ ۱۳۷۳.

[۱۱] . صحیح بخاری، ج۴، ص ۲۵۰، باب «واللّه خلقکم وما تعملون» از کتاب توحید; صحیح مسلم، ج۱، ص ۳۵ ـ۳۶، باب الأمر بالایمان.

[۱۲] . التاج الجامع للاصول، ج۴، ص ۳۳۴، به نقل از صحیح بخاری.

[۱۳] . فتوح البلدان، ج۱، ص ۸۱، باب یمن; سیره ابن هشام، ج۴، ص ۲۶۵.

[۱۴] . الوثائق السیاسیه، ص ۲۶۵، شماره ۱۵۷.

[۱۵] گزیده راهنمای حقیقت، آیت الله سبحانی، ص ۲۳۹.

انتخاب شفقنا از مقالات سایت حضرت آیت الله سبحانی

انتهای پیام

fa.shafaqna.com

چرا فقیهان شیعه علي رغم فقیهان سنی،خمس را توسعه داده اند؟ در تاریخ ۲۰۱۸-۰۸-۱۵ ۲۳:۴۸:۳۹ منتشر شده است

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان