در مورد لرد جرج کرزن و همچنين رویکرد نظری و همچنين عملی بریتانیا به شرق روزگار سلطه مطلق انگلیس بر ایران

در مورد لرد جرج کرزن و همچنين رویکرد نظری و همچنين عملی بریتانیا به شرق روزگار سلطه مطلق انگلیس بر ایران

|در مورد لرد جرج کرزن و همچنين رویکرد نظری و همچنين عملی بریتانیا به شرق روزگار سلطه مطلق انگلیس بر ایران از مسیح داراب|

محمداسماعیل شیخانی:  لرد «جرج ناتانیل کرزن» شامل سیاستمداران و همچنين مستشرقانی است که تا مقام وزارت مسائل خارجه انگلستان نیز ارتقا یافت و همچنين لقب لرد نیز دریافت کرد.(۱) نگاه ویژه وی به شرق سبب نگارش کتبی در این حوزه نیز شد که شاید آنچه در این میان دارای اهمیت بیشتری باشد کتابی از وی با عنوان «ایران و همچنين قضیه ایران» باشد. کرزن به واسطه یک مساله دیگر نیز در میان ایرانیان شناخته شده یا شاید بتوان عنوان کرد منفور است. براساس اسناد تاریخی لرد کرزن نقش اساسی در وزارت خارجه انگلستان در زمینه پافشاری بر انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ میان ایران و همچنين انگلستان داشته و همچنين در این زمینه نام وی در تاریخ ثبت شده است.  جهانگردی، پیشه کرزن پیش از حضور وی در مناصب رسمی انگلستان بود و همچنين از خلال این جهانگردی‌ها مقالات متعددی به نام وی در روزنامه «تایمز» لندن به چاپ رسید و همچنين بعدها مبنای کتب وی نیز شد. حضور در مجلس اعیان انگلستان از دیگر مناصبی بود که کرزن آن هم را تجربه کرد. سرانجام این سیاستمدار بریتانیایی بیستم مارس ۱۹۲۵ بر اثر بیماری در ۶۶ سالگی درگذشت.  همواره از وی به عنوان یکی از سیاست‌گذاران اصلی در وزارت خارجه انگلستان یاد می‌مي شود ولي بايد توجه داشت در مجموع باید عنوان کرد کرزن شامل شخصیت‌هایی است که چهره وی در هاله‌ای از ابهام در ایران باقی مانده است.

  ایران در آینه اندیشه کرزن

جذاب و جالب است که نخستین سفر کرزن به ایران در قامت روزنامه نويس و خبرنگار و همچنين ژورنالیست رقم خورد؛ کرزن خود معتقد است ایران شامل کشورهایی است که منابع اطلاعاتی انگلستان در مورد آن هم بسیار اندک است و همچنين همین مساله است که ضرورت سفر وی به ایران را از نگاه خودش دوچندان می‌کند. وی بعد از سیاحت بخشی از قفقاز و همچنين استانبول و همچنين مناطقی از ترکمنستان، از راه عشق‏‌آباد وارد خراسان شد و همچنين بعد از بازدید و همچنين سیاحت در چند شهرستان آن هم ایالت، راهی تهران شد. وی توانسته بود همراه نمایندگان سیاسی انگلیس در ایران در یکی از آیین‌های سلام رسمی «ناصرالدین‌شاه» قاجار در کاخ گلستان حضور یابد. بعد از مدت ۶ ماه توقفش در ایران، اطلاعات مورد نظرش را گردآوری کرد و همچنين بعد از بازگشت به کشورش و همچنين تکمیل اطلاعات از سایر منابع پیش از خودش، به تدوین نام‌‏آورترین اثرش به نام «ایران و همچنين قضیه‌ ایران» در ۲ جلد پرداخت. این سفر دستاورد مهم دیگری هم برای کرزن و همچنين هم برای دستگاه سیاست خارجی بریتانیا داشت و همچنين آن هم هم این بود که باید تا جایی که امکانپذیر است، زمینه سلطه انگلستان را بر ایران فراهم کرد و همچنين از این طریق نفوذ شوروی سابق را بر این زمینه از میان برد. برای کرزن ایران یک شاهراه ارتباطی بود که انگلستان باید بر آن هم مسلط می‌شد.(۲)

 اجرایی کردن ایده‌ها

کرزن پله‌پله مراتب ترقی را در دستگاه سیاست خارجی انگلستان طی کرد. تفاوت سفر اول وی به ایران با سفر دومش این بود که در صورتي که وی بار اول صرفا ديدن‌گر و همچنين روایتگر وقایعی بود که در ایران رخ می‌‌داد، این بار وی در مقام سیاست‌گذار به ایران سفر می‌کرد و همچنين فرصتی دست داده بود تا اندیشه‌ای در باب شرق به صورت عام و همچنين ایران به صورت خاص را اجرایی کند. سفر دوم کرزن به ایران با واقعه دیگری نیز همزمان شد و همچنين آن هم این بود که روس‌ها نیز درصدد بودند گستره نفوذ خود را بویژه در منطقه ها و مناطق جنوبی ایران  افزایش دهند. روس‌ها در این برهه به دلیل آنکه «مظفرالدین‌شاه» را غرق در قرض‌های خود کرده بودند،  فعالیت کنسولگری‌شان در بوشهر دوچندان شده بود. همچنين و علاوه بر این زمزمه‌هایی در برهه حضور کرزن شکل گرفته بود که مظفرالدین‌شاه نيت و اراده دارد به دلیل استقراض‌های فراوانی که از روس‌ها کرده است، احداث راه‏آهن سراسری ایران تا خلیج‌فارس را به روس‌ها واگذار کند. کرزن ولي بايد توجه داشت در مقام یکی از سیاست‌گذاران بلندپایه انگلیسی به ایران برای بار دوم سفر کرده بود تا از کلید بازرگانی هندوستان انگلیسی‌‌ها محافظت کند.(۳) کرزن البته در این سفر و همچنين در راستای عملیاتی کردن منویات حکومت انگلستان نفوذ روس‌ها را تنها و فقط در ایران مسدود نکرد، بلکه تلاش کرد حلقه‌ای در اطراف ایران تشکیل دهد و همچنين به همین دلیل بر اساس اسناد تاریخی بلافاصله به کشورهای عربی اطراف ایران نیز سفر کرد و همچنين قراردادهای متعددی مبنی بر همکاری با شیوخ منطقه منعقد کرد و همچنين آنان را نیز رسما جیره‌خوار انگلستان کرد. این سیاست پیاده‌سازی شده از سوی کرزن، بعدها تأثیر خود را بر سیاست خارجه انگلستان گذاشت.(۴)

 کرزن، پرچمدار سلطه مطلق بر ایران

در میان سیاستمداران انگلیسی، شاید معدود افرادی را مانند کرزن بتوان یافت که معتقد بودند باید تحت هر شرایطی سلطه مطلق انگلستان بر ایران حفظ مي شود و همچنين حتی باید گسترش یابد. نمونه این مساله را می‌قدرت در جریانات بعد از جنگ نخست جهانی و همچنين وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه ديدن کرد. بعد از این جریانات، کرزن همچنان معتقد بود نباید از ایران خارج شد، زیرا این مساله ممکن است مجددا زمینه سلطه روس‌ها بر ایران را با وجود شکست‌های اخیر آنها فراهم کند و همچنين البته گروهی از سیاستمداران انگلیسی نیز معتقد بودند حال که روس‌ها از ایران خارج شده‌اند، بهترین فرصت است تا هزینه‌های متعدد و همچنين بی‌پایان انجام شده در ایران پایان یابد و همچنين انگلیس نیز از ایران خارج مي شود.(۵)

  کرزن و همچنين قرارداد ۱۹۱۹

آخر فعالیت استعماری کرزن در باب ایران را باید در قضیه قرارداد ۱۹۱۹ میان «وثوق‌الدوله» و همچنين سر «پرسی کاکس» جست‌وجو کرد. انتصاب لرد کرزن به وزارت مسائل خارجه‌ انگلیس در این میان تحولی اساسی بود تا وی تمام ایده‌‌هایی را که در مورد ایران داشت، پیاده‌ کند. کرزن که قبل از این به کمیته‌ ایران ـ شعبه‏‌ای از کمیته وزارت خارجه‌ انگلیس ـ دستور داده بود سیاست جدید انگلیس در ایران را تدوین کند، اکنون فرصت ایده‏‌آلی یافته بود تا سیاست مستعمره‏‌سازی ایران را عملی کند. کرزن در این برهه براساس سیاست تصويب شده و مصوب قانون دستگاه سیاست خارجی انگلستان به دنبال آن هم بود که روش و همچنين نظام مستشاری را جایگزین قیمومت مستقیم انگلستان بر ایران کند، زیرا عملا در این زمان انگلستان نمی‌توانسته بود به صورت مستقیم بر ایران سلطه داشته باشد. مذاکرات میان انگلستان و همچنين وثوق‌الدوله البته به صورت محرمانه دنبال شده است.۶ در تمام این مذاکرات که کرزن به صورت مستقیم بر آن هم نظارت داشت، ایجاد نظام مستشاری کامل انگلستان در ایران به عنوان یک هدف اصلی از سوی مذاکره‌کنندگان دنبال می‌شد. مذاکره‌کنندگان انگلیسی از فترت میان مجلس سوم و همچنين چهارم ایران نهایت بهره بري و استفاده را بردند و همچنين مذاکرات را در منطقه‌ای به نام «پس‌قلعه» که فرسخ‌ها از مرکز شهرستان تهران دور بود، دنبال کردند تا از این طریق رسانه‌ها و همچنين نشريات و مطبوعات، بویی از مذاکرات نبرند. قرارداد ۱۹۱۹ مدنظر انگلیسی‌ها و همچنين لرد کرزن، ایران را تبدیل به سایه و همچنين بدلی از حکومت انگلستان می‌کرد که در تمام مسائل اقتصادی و همچنين مالی، کاملا تحت سلطه انگلستان بود.

  نتیجه‌گیری

کرزن در مورد شرق به صورت عام و همچنين در مورد ایران به صورت خاص یک ایده اساسی داشت و همچنين آن هم هم این بود که شرق و همچنين ایران باید به صورت کامل زیر سلطه انگلستان باشند و همچنين به معنای واقعی تبدیل به مستعمره انگلستان شوند. کرزن به صورت پلکانی به این تئوری رسیده بود. وی ابتدا در قامت روزنامه نويس و خبرنگار و همچنين ژورنالیست به عمده کشورهای منطقه سفر کرده بود و همچنين از نزدیک اوضاع و همچنين شرایط آنها را سنجیده بود و همچنين در این میان به این نتیجه رسیده بود که انگلستان باید از سویی رقیبی قدر به نام روسیه را از میدان خارج کند و همچنين سپس سلطه مطلق خود را بر منطقه و همچنين ایران فراهم کند. وی زمانی که در قامت وزیر خارجه انگلستان قرار گرفت، بهترین فرصت را برای پیاده‌سازی انظار و افکار خود یافت. مهم‌ترین اولویتی که کرزن در ایران دنبال می‌‌کرد، مساله نفت بود. وی به اهمیت این ماده حیاتی و همچنين قلب تپنده ایران پی برده بود و همچنين البته نگرش وی در این زمینه نیز منفعت‌طلبانه و همچنين به سود اقتصاد انگلستان بود، زیرا یکی از مؤلفه‌‏های مهم برای بازسازی اقتصاد جنگی بریتانیا در دوره‌ بعد از جنگ، نفت ایران به شمار می‌رفت. ایران برای کرزن و همچنين دستگاه دیپلماسی انگلستان اهمیتی دیگر نیز داشت و همچنين آن هم هم این بود که ایران دروازه وارد شدن به هندوستان محسوب می‌شد و همچنين یک عنصر ضعیف در حلقه حفاظت از هندوستان بود و همچنين باید تقویت می‌شد. ایران در اندیشه کرزن نقشی واسطه‌ای ولي بايد توجه داشت مهم ایفا می‌کرد. وی با انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ در نهایت در پی این بود که منتهای اندیشه خود در مورد ایران را عملیاتی کند و همچنين ایران را تبدیل به مستعمره ابدی انگلستان کند.

پی‌نوشت:

۱- جرج ناتانیل کرزن، ایران و همچنين قضیه‌ ایران، ج۱، ترجمه‌ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و همچنين فرهنگی، چ ششم، ۱۳۸۷، صص۳ ـ ۵
۲- محمود افشاریزدی، سیاست اروپا در ایران؛ اوراقی چند از تاریخ سیاسی و همچنين دیپلماسی، ترجمه‌ ضیاء‏الدین دهشیری، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، ۱۳۵۸، ص۴۰۹
۳- لرد کرزن در خلیج‌فارس بر پایه‌ اسناد وزارت مسائل خارجه، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و همچنين بین‏‌المللی، ۱۳۷۰، صص ۵-۴
۴- خاطرات سیاسی سر «آرتور هاردینگ» وزیرمختار بریتانیا در ایران در عهد سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار از دوران مأموریتش در هندوستان، مصر و همچنين ایران، ترجمه‌ جواد شیخ‌‏الاسلامی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰، صص ۲۴۴ ـ ۲۲۳
۵- محمدعلی همایون کاتوزیان، «مبارزه با قرارداد ۱۹۱۹م. ایران و همچنين انگلیس»، ماهنامه‌ اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره‌ پی‌در‏پی پنجم و همچنين ششم (بهمن و همچنين اسفند ۷۷)، ص۶
۶- جواد شیخ‌‏الاسلامی، سیمای احمدشاه قاجار، ج ۱، تهران، نشر گفتار، چ دوم، ۱۳۷۲، ص ۱۸۶
منبع: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

انتهای پیام

در مورد لرد جرج کرزن و همچنين رویکرد نظری و همچنين عملی بریتانیا به شرق روزگار سلطه مطلق انگلیس بر ایران در تاریخ ۱۹۷۰-۰۱-۰۱ ۰۳:۳۰:۰۰ منتشر شده است

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان