مولف «مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه» در گفت‌وگویی مطرح کرد؛ تاثیر موضع علما در گسترش یا جلوگیری از پدیده‌های تاریخ معاصر

مولف «مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه» در گفت‌وگویی مطرح کرد؛ تاثیر موضع علما در گسترش یا جلوگیری از پدیده‌های تاریخ معاصر

|مولف «مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه» در گفت‌وگویی مطرح کرد؛ تاثیر موضع علما در گسترش یا جلوگیری از پدیده‌های تاریخ معاصر از مسیح داراب|

صدای شیعه: مجموعه «مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه؛ دوره قاجار» تالیف محمدحسن رجبی (دوانی) می باشد که نشر نی به تا حال ۹ جلد آن هم را روانه بازار نشر کرده می باشد. در آن کتاب، دوره‌ای پرتنش از تاریخ ایران مورد بررسی کردن قرار گرفته که حوادث مختلفی که در آن هم رخ داد، علما و همچنین روحانیون ایران و همچنین عراق را ناگزیر به اعلام مواضع سیاسی آشکار و همچنین مهمی کرد.
 

محمدحسن رجبی (دوانی)، نویسنده، پژوهشگر و همچنین تاریخ‌نگار، در گفت‌وگو با روزنامه نویس و خبرنگار ایبنا، با محوریت موضوع نامه‌ها، اعلامیه‌ها و همچنین بیانات علمای شیعه خطاب به شهروندان و مردم شهر، حکومت، مجلس و همچنین علمای دیگر بلاد، به تشریح مهم‌ترین موضوعات مطرح شده در کتاب از خلع محمدعلی شاه از سلطنت و همچنین جلوس احمدشاه به اریکه اقتدار و قدرت تا وارد شدن قوای روس به شمال و همچنین انگلیس به جنوب کشور و همچنین ناتوانی حکومت و همچنین مجلس در بیرون راندن قوای متجاوز، پرداخت.
 

موضوع و همچنین محور اصلی بحث در آن اثر چیست و همچنین چه دوره‌ای از تاریخ ایران را شامل می‌می شود؟
 
اکثرا و بیشتر کتاب‌هایی که در مورد تاریخ، اندیشه سیاسی و همچنین جامعه‌‌شناسی معاصر نوشته شده،‌ مولفان کتاب‌ها برحسب نیازهای خودشان، یک یا چند منبع از عصر مشروطه را دیده‌ و همچنین براساس آن هم در مورد دوره معاصر و همچنین به‌ویژه اندیشه سیاسی علما قضاوت کرده‌اند. بسیاری از آن مورخان،‌ تعداد خیلی زیاد معدودی از منابع را دیده‌اند و همچنین در مورد موضوع قضاوت می‌کنند و همچنین حال آن هم‌که از یک‌سو اینگونه آثار معرف همه طیف‌های فکری مشروطه نیستند و همچنین از سوی دیگر نویسندگان آن هم‌ها اغلب با ادبیات آن دوره از تاریخ آشنایی ندارند.
 

من از دوران جوانی به آن موضوع علاقه‌مند بودم و همچنین اراده و تصمیم راسخ گرفتم تا متون تاریخی مرتبط به اندیشه‌های سیاسی علما و همچنین متفکران اسلامی که به موضوعات فرهنگی و اجتماعی و همچنین سیاسی آن هم دوره ارتباط داشته را بررسی کردن و همچنین جمع‌آوری کنم. از آن‌رو از سال شمسی ۱۲۰۰ قمری بررسی کردن را شروع کردم و همچنین امیدوارم بتوانم کل دوره قاجار و همچنین سپس دوره پهلوی را تا سال شمسی‌های ۱۳۴۱ و همچنین ۱۳۴۲ و همچنین آغاز نهضت امام و پیشوا خمینی (ره) به انجام برسانم. در آن ۹ جلدی که به تا حال نشر یافته، دوره ۱۲۹ ساله یعنی از ۱۲۰۰ تا جمادی‌الثانی ۱۳۲۹ بررسی کردن شده می باشد که البته هنوز به وفات آخوند خراسانی که رهبر اصلی مشروطه می باشد، نرسیده‌ام.
 

مرحوم دکتر عنایت که از اندیشمندان و همچنین صاحبنظران اندیشه سیاسی اسلام و همچنین ایران می باشد، در بعضی از کتاب‌ها و همچنین مقالاتش تاکید کرده که ما بایستی و حتما با موضع و همچنین نظر سیاسی علما در دوره معاصر آشنا باشیم، چراکه هر پدیده جدیدی که می‌خواست وارد کشور می شود، رد یا قبول علما، در گسترش و همچنین یا جلوگیری از آن هم در جامعه مهم بود؛ در صورتی که مخالفت می‌کردند با مانع جدی مواجه می‌شد و همچنین در صورتی که می‌خواست رواج پیدا کند، بایستی و حتما از صافی تجویزعلما عبور می‌کرد. لذا از هر دو منظر، ‌آشنایی با نظرات آن هم‌ها مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری می باشد.
 

جلد نخست آن مجموعه با نصیحت‌نامه مبسوط میرزای قمی به آقا محمدخان قاجار در سال شمسی ۱۲۰۰ ق آغاز می‌می شود (نصیحة‌الملوک، رساله‌های سیاسی سنتی بود که خردمندان، پادشاهان را نصیحت می‌کردند به در پیش گرفتن عدل و همچنین داد و همچنین پرهیز از ستم به شهروندان و مردم شهر) تا جلد نهم که مرتبط به دوره‌ای می باشد که نیروهای روسی در شمال ایران و همچنین انگلیسی‌ها در جنوب خواهند بود و همچنین اوضاع بعد از مشروطه که حکومت مرکزی از بین رفته و همچنین کشور ثبات سیاسی ندارد، ناامنی در کشور بیداد می‌کند، حکومت با بی‌پولی مواجه می باشد و همچنین حکومت‌ها پی در پی سرنگون می‌شوند؛ در آن شرایط علما می‌خواهند از یک طرف ثبات سیاسی در کشور ساخته یا ایجاد می شود، اقتدار سیاسی به ایران برگردد و همچنین خلأ اقتدار و قدرت پادشاهی به نحوی جبران می شود و همچنین از همه مهم‌تر، نیروهای اشغال‌گر از کشور خارج شوند و همچنین … که آن مجموعه به‌روش کلی مواضع علما راجع به حوادث مرتبط به آن سال شمسی‌ها را بررسی کردن می‌کند.
 

چینش مباحث و مطالب کتاب بر چه اساسی گرفته شده می باشد؟
 
نقطه مهم در مورد محتوای کتاب آن می باشد که مباحث و مطالب به‌صورت سلیقه‌ای و همچنین گزینشی انتخاب نشده‌اند و همچنین همه مطالبی که شامل مضمون فرهنگی و اجتماعی سیاسی در آن هم دوره بوده، ارائه شده می باشد.
 

چینش مباحث و مطالب اعم از مکتوبات و همچنین بیانات، براساس ترتیب تاریخی می باشد. ولی باید توجه داشت همین ترتیب تاریخی جهت اهل فن، کار خیلی زیاد طاقت‌فرسایی می باشد، ‌زیرا که شاید نزدیک به ۹۰ قسمت و بخش مباحث و مطالب یا اصلا تاریخ نداشت و همچنین یا در صورتی که داشت، تاریخ‌ها گاهی از زمان صدور تا زمان درج، سه ماه فاصله داشته می باشد، در حالی‌که حوادث به سرعت سپری می‌شدند و همچنین چه بسا در مدت سه ماه، حوادث مختلفی رخ داده و همچنین یا اصلا آن هم موضوع منتفی شده می باشد. مثلا روزنامه حبل‌المتین، ‌یکی دوماه بعد از سقوط تهران و همچنین فتح مشروطه‌خواهان، هنوز نامه‌ها و همچنین اعلامیه‌هایی از مراجع و همچنین علمای نجف را در معارضه با محمدعلی شاه درج می‌کرد.

آن مساله دلایل مختلفی داشت که شامل آن هم‌ها، فاصله مکانی و همچنین نبود امکانات ارتباطی مانند امروز می باشد. از آن نظر پیدا کردن روز، ماه و همچنین سال شمسی کار خیلی زیاد مشکلی بود و همچنین من از طریق قرائن تاریخی که از دل آن هم مباحث و مطالب برمی‌آمد و همچنین یا قرائن دیگر،‌ زمان آن هم‌را حدس می‌زدم؛ یعنی تطابق مفهومی یا تطابق با حوادث تاریخی که در منابع هم‌دوره آن هم گفتن شده بود. در صورتی که تاریخ برایم مسلم می‌شد که تاریخ را دقیق می‌نوشتم و همچنین در صورتی که تردید داشتم، تاریخ را می‌نوشتم وعلامت سوال جلوی آن هم می‌گذاشتم و همچنین در صورتی که اعلامیه‌ای در روزنامه یا نشریه‌ای در آن هم زمان چاپ شده بود، با درنظر گرفتن بُعد مسافت و همچنین مراحل چاپ، زمان را قبل از تاریخ نشر در آن هم روزنامه یا نشریه نوشته‌ام. البته آن امر مستلزم شناخت باره‌های تاریخی می باشد.
 

مخاطب کتاب را مخاطب متوسط دیدم؛ نه اهل فن و همچنین مورخان – اعم از دانشگاهی و همچنین حوزوی که با آن ادبیات آشنا خواهند بود – و همچنین نه مخاطب عام، بلکه مخاطب را دانشجویی دیدم که به مباحث تاریخی علاقه‌مند می باشد، ولی باید توجه داشت با ادبیات آن دوره آشنا نیست. لذا ‌واژه‌ها و همچنین اصطلاحات، ‌ضرب‌المثل‌ها، اشارات و همچنین کنایه‌های تاریخی را معنا و همچنین توضیح داده‌ام و همچنین حتی در بعضی موارد اعراب‌گذاری انجام گرفته که خواننده متوسط هم بتواند از کتاب بهره بری و استفاده کند.
 

در بعضی موارد، نگارنده نامه نامعلوم می باشد. البته تا جایی که امکان داشته در صورتی که تشخیص داده‌ام که نویسنده اعلامیه چه کسی بوده، نام آن هم ‌را نوشته‌ام و همچنین در غیر اینصورت عنوان «نامعلوم» را گذاشته‌ام. شناخت صاحبان اصلی مباحث و مطالب، به تدریج با مطالعه نوشته‌ها و همچنین رساله‌های متنوع و گوناگون و مختلف و همچنین سال شمسی‌ها تجربه به‌دست می‌آید.
 

شناخته‌شده‌ترین نگارندگان اعلامیه‌ها و همچنین رساله‌های سیاسی چه افرادی بودند و همچنین بیشترین تعداد به چه افرادی تعلق دارد؟
 
از منتقدان و همچنین مخالفان مشروطه، برجسته‌ترین چهره، حاج شیخ فضل الله نوری می باشد که گرچه عالمی در مرتبه خیلی زیاد بالای علمی می باشد، ولی باید توجه داشت قلم خیلی زیاد روانی دارد و همچنین صدر و همچنین ذیل مطلبش مشخص بوده و همچنین معلوم می باشد که در دیدگاه‌هایش چه چیزی را نقد و همچنین چه چیزی را اثبات می‌کند. مطالبی که از ایشان در کتاب‌ها ارائه شده از سال شمسی‌های ۱۳۲۵ تا نیمه ۱۳۲۷ ق می باشد.
 

آن هم قسمت و بخش که مرتبط به علمای مشروطه‌خواه می‌می شود،‌ خیلی زیاد بیش از آن‌هاست. برجسته‌ترین آن هم‌ها علمای نجف شامل آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و همچنین حاج میرزا حسین خلیلی تهرانی می باشد. اینها افرادی بودند که اکثرا و بیشتر فتواها در تأیید و همچنین تحکیم مشروطه را صادر می‌کردند و همچنین علمای ایران تابع آن هم‌ها بودند. در کنار اینها، بعضی از روحانیون متفکر و همچنین اندیشمند که عمدتاً در نجف بودند، رساله‌های سیاسی خوب و همچنین محکمی می‌نوشتند که از آن هم‌جمله می‌قدرت به شیخ اسماعیل محلاتی و همچنین فرزندش شیخ محمد محلاتی و همچنین علامه نائینی اشاره کرد. آن اشخاص، فضلای نامداری خواهند بود که با نوشتن رسائل سیاسی سعی می‌کردند مبانی فکری مشروطه را تبیین کنند.
 

کدام موضوعات بیشترین تکرار را داشتند و همچنین تاکید مکتوبات و همچنین بیانات اکثرا و بیشتر بر چه مسائلی بوده می باشد؟
 
در مجموع مباحث و مطالب موافقان و همچنین مخالفان را به دو دسته کلی می‌قدرت تقسیم کرد؛ یک دسته مباحث نظری و همچنین ناظر به آن می باشد که علما تلاش می‌کردند بگویند آن نظام جدید (مشروطه) که حاکم شده، مشروعیت دارد یا مخالف اسلام می باشد. یک قسمت و بخش از اینها که رسائل سیاسی کوچک یا پهناور و بزرگ می باشد در رد یا قبول مشروطه می باشد که نگارش آن هم‌ها از اوان مشروطه در ۱۳۲۵ ق شروع و همچنین تا حدود سال شمسی‌های ۱۳۳۴ ق ادامه داشته، ولی آخر آن هم در سال شمسی‌های ۱۳۲۶ و همچنین ۱۳۲۷ ق می باشد.
 

قسمت و بخش دیگر مباحث و مطالب، ناظر به مسائل روز و همچنین همچنین مسائل خارجی موثر در سرنوشت کشور می باشد؛ مانند اخراج قوای روس از شمال ایران، اخراج قوای انگلیس از جنوب، نفی و همچنین محکومیت آشوب‌هایی که روس‌ها در تبریز ساخته یا ایجاد کردند و همچنین دار زدن ثقة‌الاسلام و همچنین ۹ فرد یا شخص دیگر، به توپ بستن گنبد و همچنین بارگاه امام و پیشوا رضا (ع)، یا شورش یاغیان و همچنین همچنین نامه‌ها و همچنین فتواهایی با مضمون کمک به حکومت، ناامنی‌های موجود در گوشه و همچنین کنار کشور و همچنین دعوت ایلات و همچنین عشایر به اتحاد.
 

مخاطب آن اعلامیه‌ها، گاهی مجلس بوده که به اراده و تصمیم راسخ‌گیری‌های مهم مرتبط می‌شد. بعضی‌ها خطاب به حکومت می باشد که حکومت را وادار به اتخاذ خط‌‌مشی جدی‌تر جهت حل معظلات و مسائل و مشکلات شهروندان و مردم شهر کند. گاهی مخاطبان، سران ایلات و همچنین عشایر می باشد که آن هم‌ها را به تشکیل قوه نظامی تشویق می‌کنند. اعلامیه‌های بسیاری نیز علما خطاب به شهروندان و مردم شهر می‌نوشتند و همچنین از آن هم‌ها می‌خواستند که به حکومت کمک کنند. فهرست‌هایی از اسامی علما و همچنین فضلای نجف، کربلا و همچنین حوز‌های علمیه وجود دارد که همچنین و علاوه بر تشویق شهروندان و مردم شهر، خودشان نیز با وجود بضاعت اندک به حکومت کمک می‌کردند، حتی گاهی با فروختن کتاب درسی.
 

نقطه قابل توجه آنکه در بعضی از آن اعلامیه‌ها به بعضی اسامی برخورد کردم که جدید و تو و تازه شناخته شده‌اند. مثلا در اعلامیه‌ای که مرتبط به طلاب اصفهانی مقیم نجف می باشد، نام  سید حسین بروجردی دیده می‌می شود که ۱۸ قِران به مشروطه کمک کرده می باشد. نام علمایی همچون شیخ آقابزرگ تهرانی، صاحب کتاب «الذریعه»، آقا سید ابوالحسن اصفهانی و همچنین شیخ عبدالکریم حائری هم در آن اعلامیه‌ها جهت کمک به حکومت مشروطه آمده می باشد. آن نشان می‌دهد که چه فضای مهیجی در آن هم دوره حاکم بوده که همه طلاب و همچنین علما را جهت کمک به تکاپو انداخته بود. حتی شهروندان و مردم شهر عادی و همچنین زنان و همچنین دخترک های جوان و ازدواج نکرده، جواهرات خود را هدیه می‌کردند. همه به حکومت کمک می‌کردند که بتواند بانک ملی تاسیس کند و همچنین مجبور به استقراض از بانک‌های خارجی نشود. متاسفانه حکومت‌های بی‌کفایت آن هم دوره نتوانستند از آن همه حمایت‌های مردمی بهره بری و استفاده بهینه‌ای بکنند.
 

آن اعلامیهها چگونه و همچنین با چه فاصله زمانی به دست شهروندان و مردم شهر و همچنین یا علما و همچنین مسئولان حکومتی میرسید؟
 
خبرهای جدید و همچنین حوادث روز که فوریت داشت از طریق تلگرام مخابره می‌شد و همچنین مخاطب، اکثرا و بیشتر مجلس، حکومت و همچنین عوامل دولتی یا شخصیت‌ها و همچنین علمای شهرهای متنوع و گوناگون و مختلف بودند تا نامه از طریق آن هم‌ها به اطلاع مسئولان برسد. وسیله دیگر ارتباطی، نامه‌ها بود که با تاخیر بیشتری از طریق پست و همچنین یا مسافر می‌رسید و همچنین فوریت کمتری هم داشت. نامه‌ها اکثرا و بیشتر به نام شخص یا اشخاص ویژه ای نوشته می‌شد و همچنین در اکثرا و بیشتر موارد حالت محرمانه داشت. رسائل سیاسی نیز چندان فوریت نداشتند و همچنین در قالب کتابچه یا در نشریات معتبر آن هم زمان مانند حبل‌المتین و همچنین یا به روش مستقل چاپ و همچنین نشر یافته شده می‌شد. در سال شمسی ۱۳۲۸ ق که نشریات وزین درة‌النجف و همچنین نجف به‌عنوان ارگان تئوریک حوزه علمیه نجف نشر یافته شده شدند، بسیاری از اعلامیه‌های علما در آن هم‌ها چاپ می‌شد.
 

تاثیر اعلامیهها،رسائل، بیانیهها و همچنین سخنرانیهای سیاسی چقدر بود؟ آن تاثیرگذاری اکثرا و بیشتر روی شهروندان و مردم شهر بوده یا روی حکومت و همچنین مسئولان و همچنین رجال سیاسی؟ در کدام دورهها تاثیرگذاری اکثرا و بیشتر بود؟
 
مقدار و اندازه و میزان تاثیرگذاری به چند عامل بستگی داشت؛ جایگاه علمی و همچنین فرهنگی و اجتماعی صادرکنندگان فتواها، محیط سیاسی و همچنین آمادگی شهروندان و مردم شهر. آنکه فتوادهندگان و همچنین نویسندگان نامه چه افرادی خواهند بود و همچنین چه جایگاهی دارند، در صورتی که جایگاه مرجعیت بود، نفوذ کلام و همچنین دایره مخاطبان خیلی زیاد اکثرا و بیشتر بود. مراجع ثلاث (آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و همچنین حاج میرزا حسین خلیلی تهرانی) که برجسته‌ترین آن هم‌ها آخوند خراسانی صاحب کتاب «کفایة» بود، نقش اصلی را در فتواهای مرتبط به مشروطه ایفا می‌کرد.
 

دوم آنکه آن فتواها در چه شرایط سیاسی صادر شده‌اند که آیا جامعه و همچنین مخاطبان، آمادگی پذیرش آن هم‌را دارند یا نه و همچنین عامل سوم آن می باشد که بیانات حالت عمومی دارند یا خطاب به شخص یا تیم ویژه ای می باشد. به تدریج که دولتمردان مشروطه ناتوانی خود را در اداره مسائل کشور نشان دادند و همچنین مجلس نتوانست لوایح مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری را ارائه دهد، شهروندان و مردم شهر خسته شده و همچنین علما هم نفوذ کلام خود را به مقدار و اندازه و میزان بسیاری از دست دادند. آن سه عامل باعث می‌شد که گاهی یک فتوا سرنوشت‌ساز باشد و همچنین یا برعکس بی‌تاثیر بماند. بعد از سال شمسی‌ 1327 ق به دلیل آنکه رژیم متلاشی و همچنین حکومت مرکزی بعد از مشروطه که خیلی به آن هم امید بود، به تدریج ضعیف شد و همچنین نتوانست کاری انجام دهد، شهروندان و مردم شهر دیگر آمادگی مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری را جهت پذیرش نداشتند.
 

وقایع مرتبط به دوره دوم مجلس شورای ملی بهعنوان یکی از محورهای اصلی کتاب مطرح شده می باشد. در مورد حوادث آن دوره توضیح دهید.
 
دوره دوم مجلس زمانی تشکیل شد که محمدعلی شاه دیگر در رأس مملکت نبود و همچنین به‌جای او فرزند نابالغش سلطان احمد میرزا (احمدشاه) به سلطنت رسید و همچنین نایب‌السطنه‌ای به نام علی رضاخان قاجار (عضدالملک) داشت. در آن اوضاع، از مجلس انتظار می‌رفت که آن خلأ سیاسی را پر کند، به ناامنی‌های موجود در گوشه و همچنین کنار کشور سامان دهد و همچنین رفاه نسبی جهت شهروندان و مردم شهر فراهم کند و همچنین با تدوین قوانینی، نهادهای مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری را در کشور به‌ وجود آورد. متقابلا هنگام و زمانی که مجلس تشکیل شد و همچنین به دلایل متنوع و گوناگون و مختلف نتوانست آرمان‌ها و همچنین انتظارات را بررسی کننده و پروهشگر کند، ناامیدی عمومی به تدریج در شهروندان و مردم شهر حاصل شد.
 

جلدهای هشتم و همچنین نهم کتاب مرتبط به تشکیل دوره دوم مجلس (ذیالقعده ۱۳۲۷ تا پایان ۱۳۲۸) می باشد. فضای آن دوره و همچنین مهمترین رخدادهای آن هم چگونه بوده و همچنین بیانیهها و همچنین نامهها اکثرا و بیشتر بر چه مواردی تاکید داشتند؟ 
 
آن دوره خیلی زیاد حساس بود و همچنین مجلس جدید مجبور بود که نابسامانی‌ها را برطرف کند. مجلس جهت سامان دادن به مسائل اقتصادی و مالی کشور، از یک هیأت آمریکایی دعوت کرد تا اوضاع اقتصادی و مالی ایران را سامان دهند، زیرا و به درستی که هنوز آن هم زمان آمریکا وجهه استعماری پیدا نکرده بود و همچنین سعی می‌کرد با حضور در کشورهای اقمار انگلیس و همچنین روسیه، جایگاه فرهنگی و اجتماعی جهت خود به‌دست آورد. بعضی مدارس منطقه ها و مناطق مسیحی‌نشین ایران توسط هیأت‌های آمریکایی تاسیس شد. مدارس جدید را با دانش‌آموزان مسیحی و همچنین حتی یهودی آموزش می‌دادند که به تدریج کادر آموزشی علمی بعدی ایران از آن مذاهب پرورش یابند. همچنین سعی داشتند با سر و همچنین سامان معظلات و مسائل و مشکلات بعضی کشورهایی که تحت سلطه انگلیس و همچنین روسیه بودند، دریچه امیدی را به روی آن ملت‌ها باز کنند که در بعدی بتوانند جایگزین آن هم اقتدار و قدرت‌های استعماری شوند. در رأس آن هیأت آمریکایی، مورگان شوستر بود. از طرف دیگر می‌بینیم که حکومت‌های انگلستان و همچنین روسیه که نگران باز شدن پای آمریکا به ایران بودند، شروع به مخالفت کردند. روسیه با وارد کردن نیرو به شمال ایران و همچنین انگلستان با ساخته یا ایجاد اخلال، سعی داشتند که نگذارند آن هیأت اقدامات مفیدی انجام دهد.
 

در همین سال شمسی‌ها، ناامنی‌ها گسترش پیدا می‌کند. با طرح مساله تحزب از سوی ناصرالملک (دومین نایب‌السلطنه احمدشاه قاجار)، دو گروه و حزب در ایران شکل گرفت؛ دموکرات و همچنین اعتدالیون. گروه و حزب محافظه‌کار یا اعتدالیون که اکثریت مجلس را در اختیار داشتند با گروه و حزب دموکرات،‌ شروع به مبارزه پارلمانی کردند و همچنین دعواهای پارلمانی اصل و همچنین محور شد و همچنین مطالبات مردمی در حاشیه قرار گرفت. آن دعواهای پارلمانی اکثرا و بیشتر وقت مجلس را می‌گرفت. یکی از مسائل مهم آن هم دوره، همین دعواهای پارلمانی می باشد که به ترور نیز کشیده شد. مجلسی که بایستی و حتما به مسائل مملکت و همچنین شهروندان و مردم شهر نظم می‌داد، خودش به یکی از عوامل بی‌نظمی تغییر پیدا کردن گردید و همچنین همین هیجانات به کل جامعه هم کشیده شد.
 

از همه مهم‌تر تلاش محمدعلی شاه جهت بازگشت به کشور بود تا بتواند اقتدار و قدرت از دست رفته خود را احیا کند. آن اتفاق در سال شمسی ۱۳۲۹ ق رخ داد. یکی دیگر از مسائل مهم آن هم دوره، ناامنی‌های منطقه ها و مناطق متنوع و گوناگون و مختلف بود. آشوب‌گران و همچنین راهزنان و همچنین بعضی از عشایر و همچنین ایلات، امنیت منطقه را از بین برده بودند و همچنین کار و همچنین کسب و همچنین تجارت شهروندان و مردم شهر مختل شده بود.
 

مخاطب اعلامیهها در آن دوره بیثباتی اکثرا و بیشتر چه طیفی بود؟ 
 
مخاطب بعضی اعلامیه‌ها، دومین نایب‌السلطنه احمدشاه، یعنی ناصرالملک (میرزا ابوالقاسم خان قره‌گوزلو همدانی) بود، زیرا و به درستی که احمد شاه صِغَر سن داشت. ناصرالملک، تحصیل‌کرده آکسفورد بود و همچنین روشنفکران و همچنین توده شهروندان و مردم شهر خیلی به او امیدوار بودند و همچنین به چشم یک منجی به او نگاه می‌کردند. هنگام و زمانی که تهران فتح شد، نامه‌های فراوانی به او نوشتند که به ایران برگردد. بسیاری از نامه‌های علما و همچنین فضلای سراسر بلاد و همچنین حتی انجمن‌هایی که در سایر شهرها و روستاها تشکیل می‌شد و همچنین خیلی از علما هم عضو آن انجمن‌های ایالتی و همچنین ولایتی بودند، مخاطبشان ناصرالملک می باشد.
 

او زیرا و به درستی که مغضوب حکومت قبلی بود، یک نوع وجاهت جهت خود کسب کرده بود. از جهتی نیز به‌عنوان تحصیل‌‌کرده آکسفورد با دنیا و همچنین تحولات جدید آشنا بوده و همچنین همه منورالفکرها و همچنین روزنامه‌نگاران و همچنین سیاسیون، او را به‌عنوان پیشکسوت قبول داشتند. مجموع آن عوامل از او یک چهره خیلی زیاد استثنائی ساخته بود. ولی باید توجه داشت متاسفانه او همچنین پیش از آنکه به فکر کردن و اندیشیدن کردن و اندیشیدن صلاح مملکت باشد، به فکر کردن و اندیشیدن کردن و اندیشیدن جیب خودش بود و همچنین اولین کاری که کرد آن بود که گفت حقوق من را مشخص کنید و همچنین تا یکی دو سال شمسی هم هیچ اقدام ویژه ای صورت نداد و همچنین تنها اقدام مهم او آن می باشد که گفت در صورتی که می‌خواهید مجلس فعال داشته باشید، بایستی و حتما گروه و حزب تشکیل دهید که آن گروه و حزب‌ها تغییر پیدا کردن به آنارشیسم شد و همچنین در مجلس و همچنین بیرون از آن هم به جان هم افتادند و همچنین به ترور یکدیگر پرداختند. هنگام و زمانی که هم روس‌ها اولتیماتوم دادند که بایستی و حتما هیأت آمریکایی اخراج می شود و همچنین بعد ازآن هم بایستی و حتما از ما اجازه بگیرند، ناصرالملک مجلس دوم را منحل کرد و همچنین ۱۰۰ هزار تومان هم بابت مطالباتش از حکومت گرفت و همچنین به اروپا بازگشت. در پایان دوره نیابت سلطنت او همچنین می‌بینیم که اعلامیه‌های بسیاری نوشته شده که از انتخاب او همچنین اظهار ناامیدی شده می باشد.
 

بعضی نامه‌ها نیز به ریاست مجلس نوشته می‌شد و همچنین همچنین در بسیاری موارد علمای حاضر در مجلس یا علمای دیگر بلاد، مخاطب نامه‌ها قرار می‌گرفتند.
 

در آن هم دوره شهروندان و مردم شهر اعتماد بسیاری به علما داشته و همچنین سخن آن همها نفوذ بسیاری در میان شهروندان و مردم شهر داشت. قسمت و بخشهایی از محتوای آن کتاب نیز مرتبط به سخنرانیهاست. چقدر فضای سیاسیفرهنگی و اجتماعی، اجازه ایراد سخنرانی و همچنین مواجهه رودررو با شهروندان و مردم شهر را به علما میداد؟ 
 
امروز هم علما و همچنین شامل مقام معظم رهبری، بسیاری از بیانات را قبل از شروع درس رسمی خود مطرح می‌کنند که آن رویه در قبل نیز وجود داشته می باشد. امروز اینگونه صحبت‌ها با تکنولوژی‌های جدید به سرعت رسانه‌ای می‌می شود، ولی در قبل شاگردان، آن صحبت‌ها را می‌نوشتند و همچنین بعد از ویرایش جهت نشر به یکی از نشریات مهم مانند روزنامه‌های مجلس در تهران، حبل‌المتین در کلکته یا شمس و همچنین چهره‌نما در قاهره می‌سپردند. گاهی هم علما و همچنین روحانیون نجف در اجتماعات عام سخنرانی می‌کردند که آن سخنرانی‌ها پیاده و همچنین نشر یافته شده می‌شد.
 

در داخل کشور، در دوره استبداد صغیر، علمای مشروطه‌خواه اجازه فعالیت نداشتند، مگر علمایی همچون حاج شیخ فضل‌الله نوری، شیخ عبدالنبی نوری، ملا محمد آملی و همچنین رستم‌داری که موافق حکومت بودند. در دوره محمدعلی شاه از دوره بعد از انحلال مجلس تا سقوط حکومت او، آن علما از فضای سیاسی بهره بری و استفاده می‌کردند و همچنین تلاش داشتند جلوی احیای دوباره مجلس را بگیرند، زیرا نظر داشتند که مجلس، مُخِل نظم بوده و همچنین دستاوردی جهت جامعه ایران نداشته می باشد.
 

مهمترین ضرورتهای انجام پژوهش در آن حوزه و همچنین تالیف آن مجموعه از نظر تو کدامند؟
 
افرادی که بخواهند در مورد دوره مشروطه بررسی کنند، جهت تائید یا رد مدعای خود، بایستی و حتما به نامه‌ها، اعلامیه‌ها و همچنین بیانیه‌های مراجع و همچنین علمای ایران و همچنین عراق رفت و آمد و مراجعه کنند، زیرا با نفوذ کلامی که در بین شهروندان و مردم شهر داشتند، بایستی و حتما تا مقدار و اندازه بسیاری پیشرفت و همچنین یا رکود جریانات سیاسی را از طریق نقش ایجابی یا سلبی آنان  پیگیری کرد. از آن منظر مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری می باشد که محققان حتما نسبت به زوایای پنهان آن جریان مطلع باشند و همچنین صرفا به دو یا سه نوشته و همچنین اثر که متناسب با نظر خودشان می باشد، اکتفا نکنند و همچنین دیگر نظرات را نادیده نگیرند. آن‌گونه پژوهش‌های یک‌طرفه به‌ نظر من جامع و همچنین کامل نیست. فکر کردن و اندیشیدن کردن و اندیشیدن می‌کنم در صورتی که همه آن  نوشته‌ها چاپ می شود، تاریخ معاصر ما مستلزم و نیاز به یک بازخوانی مجدد خواهد داشت.
 

مجموعه حاضر، با نگاهی که اکثرا و بیشتر مورخان به تاریخ معاصر دارند، متغایر و متفاوت می باشد، چراکه به تا حال کسی فرصت نکرده بود از آغاز آن جریان را بررسی کردن کنند. البته مورخان و همچنین اندیشمندان خیلی زیاد خوب و همچنین نقطه‌سنجی در کشور حضور داشته و همچنین دارند که کارهای خیلی زیاد ارزشمندی در آن باره انجام داده‌اند، ولی یا فرصت انجام آن هم را نیافتند و همچنین یا عمر آن هم‌ها به درازا نکشید که از آن هم‌جمله می‌قدرت از بررسی کننده و پروهشگر گرانمایه مرحوم استاد علی ابوالحسنی (منذر) نام برد.
 

اکثرا و بیشتر محققان به‌‌صورت موردی و همچنین مقطعی به آن دوره تاریخی پرداخته‌اند. اکثرا و بیشتر اسنادی که از دوره مشروطه چاپ شده،‌ عیناً متن گراور شده و همچنین یا تایپ شده آن هم‌هاست و همچنین کمتر سندی دیده می‌می شود که حاوی حواشی بوده و همچنین یا حتی ویرایش دقیقی روی آن هم گرفته شده باشد. در مجموعه حاضر سعی کرده‌ام در حد امکان، تناقضات محتوایی و همچنین موارد مرتبط به تاریخ‌ها را مرتفع کرده و همچنین نگارندگان را شناسایی کنم.
 

نحوه بهره بری و استفاده و همچنین دسترسی به منابع چگونه بوده؟ آیا به راحتی توانستید به اسناد دسترسی داشته باشید؟
 
منابع مختلفی را جهت تدوین آن مجموعه مطالعه کرده‌ام که شامل بعضی کتاب‌های تواریخ عمومی مشروطیت در ایران و همچنین یا بعضی مرتبط به تواریخ محلی مشروطیت، مانند مشروطه در اصفهان، فارس یا تبریز می باشد. دسترسی به بعضی اسناد موجود در کتابخانه‌ها یا دیگر اماکن نیز چندان راحت نبود. بعضی نیز در روزنامه‌های آن هم دوره وجود دارد. بعضی هم جهت نخستین‌بار در آن اثر ارائه و همچنین بررسی کردن شد، مانند نامه‌ مفصل شیخ فضل‌الله نوری به فرزندش که در جلد هفتم  مجموعه حاضر درج شده و همچنین در هیچکدام از آثاری که حاوی نامه‌ها و همچنین اعلامیه‌های حاج شیخ فضل‌الله نوری می باشد،‌ آن نامه وجود ندارد که آن هم را از روزنامه استوار پیدا کردم.
 

جهت دسترسی به نامه‌ها و همچنین اسناد به کتابخانه‌های ملی و همچنین مجلس، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و همچنین کتابخانه ملک، کتابخانه آیت‌الله مرعشی و همچنین حتی کتابخانه‌های مهم شهرستان‌ها رفت و آمد و مراجعه کرده‌ام. نشریات تاریخی در قبل و همچنین بعد از انقلاب مانند وحید، بررسی کردن‌های تاریخی، خواندنی‌ها و همچنین روزنامه یا نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و همچنین مجله بهارستان یا فصلنامه تاریخ معاصر ایران و همچنین فصلنامه کتابخانه ملی که امروزه نشر یافته شده می‌شوند نیز گاهی آن‌گونه اسناد و همچنین اعلامیه‌ها را نشر یافته شده می‌کنند. دیدن و همچنین بررسی کردن تمام اعلامیه‌ها و همچنین اسناد موجود، نیازمند یک کار جمعی و همچنین عزم ملی می باشد.
 

در دوره ناصرالدین شاه و همچنین در قسمتهای آخر صدارت میرزا آقاخان نوری، سپاه ایران هرات را محاصره کرد. هرات متعلق به ایران بود، ولی انگلستان سعی می‌کرد با تحریک عوامل خود در بین رؤسای افغان،‌ آشوب ساخته یا ایجاد کرده و همچنین آن قسمت و بخش‌ها را از ایران جدا کند. هرات در حال سقوط بود که انگلستان بر خلاف معاهداتی که با ایران داشت، به بوشهر که در آن هم زمان بندر مهم و همچنین آزاد ایران از لحاظ اقتصادی و همچنین سیاسی بود، حمله کرد و همچنین با تصرف آنجا شروع به پیشروی به داخل ایران نمود و همچنین با آن کار، ایران را تحت‌فشار قرار داد که از محاصره هرات دست بردارد. هنگام و زمانی که تنها روزنامه رسمی ایران یعنی وقایع اتفاقیه، خبر حمله را نشر یافته شده کرد، شهروندان و مردم شهر سراسر ایران قیام کردند و همچنین علما فتوا دادند که جهت مقابله با انگلیسی‌ها به سمت جنوب حرکت کنند.

تنها و فقط در تبریز ۱۵ هزار جوون مسلح، آماده عزیمت به سمت بوشهر شدند و همچنین در تمام شهرهای ایران، بسیج عمومی اعلام شد. بعضی از اعلامیه‌های آن واقعه، در روزنامه وقایع اتفاقیه آمده که یک نمونه از آن هم‌ها را در جلد نخست آورده‌ام. جای تعجب اینجاست که با بسیج گسترده عمومی در سراسر ایران، تنها و فقط اعلامیه‌ای که در وقایع اتفاقیه درج شده، امروز موجود می باشد و همچنین در هیج کتابخانه‌ای از آن اعلامیه‌ها موجود نیست. فتواهای علما علیه روسیه که مرتبط به حدود ۳۰ سال شمسی قبل از آن تاریخ بوده و همچنین در آن هم زمان چاپخانه‌ای در کشور نبوده از هرکدام چند ورژن و نسخه موجود می باشد، ولی چرا در آن دوره که چاپخانه داشتیم، یک نمونه از آن اعلامیه‌ها موجود نیست؟!
 

در فهرست‌های ورژن و نسخه‌های خطی، ردی از آن نامه‌ها پیدا نکردم. جهت جستجوی دقیق‌تر آن اسناد، بایستی و حتما تیم‌های پژوهشی تشکیل می شود و همچنین در همه شهرستان‌ها کتابخانه‌ها دیده شوند. تا جایی که از قدرت من برمی‌آمد، کتابخانه‌های مهم را بررسی کردن کردم، ولی آن مهم، نیازمند یک کار ملی و همچنین میدانی می باشد.
 

جلدهای دهم و همچنین یازدهم آن مجموعه که هنوز نشر یافته شده نشده، مرتبط به رویدادهای تاریخی سال شمسی ۱۳۲۹ تا پایان سال شمسی ۱۳۳۰ می باشد. تدوین آن دو جلد در چه مرحلهای قرار دارد؟
 
۹۰
قسمت و بخش کار روی آن دو جلد پیوسته، انجام شده و همچنین ۱۰ قسمت و بخش باقی‌مانده نیازمند بررسی کردن اکثرا و بیشتر می باشد. امیدوارم آن دو جلد جهت نمایشگاه کتاب در اردیبهشت‌ماه سال شمسی ۹۷ نشر یافته شده و همچنین عرضه شوند.
 

پیشبینی میکنید آن مجموعه با تدوین چند جلد دیگر به پایان برسد؟

از ابتدا پیش‌بینی می‌کردم کل آن دوره در ۱۴ جلد تدوین می شود، ولی با آن روند و همچنین گستردگی کار، به‌نظر می‌رسد، تنها و فقط دوره قاجار به ۱۶ یا ۱۷ جلد برسد.
 

روند انجام آن پژوهش از ابتدا تا امروز چند سال شمسی طول کشید؟

از سال شمسی ۱۳۵۴ که وارد دانشگاه شدم، آن دغدغه و همچنین علاقه به تاریخ معاصر در من وجود داشت و همچنین کمابیش کارهایی انجام می‌دادم. سال شمسی‌های بعد از انقلاب هم در مراکزی که حضور داشتم، منابع مورد مستلزم و نیاز را فراهم می‌کردم، ولی به‌روش رسمی و همچنین جدی کار روی آن مجموعه را از سال شمسی ۱۳۸۰ شروع کردم و همچنین همه وقتم را روی آن هم گذاشتم. نخستین جلد در سال شمسی ۱۳۸۴ نشر یافته شده شد، ولی در ادامه، آن جلد را بسط دادم و همچنین حدود ۱۲۰ صفحه به آن هم افزودم. هرچه رو به جلو رفتم، فاصله زمانی مورد بررسی کردن کمتر، ولی تراکم مباحث و مطالب اکثرا و بیشتر شده می باشد.
 

بازتاب نشر آن اثر چگونه بود؟

آن کتاب پیش از آنکه در داخل کشور مورد توجه قرار گیرد، در خارج از کشور مورد توجه قرار گرفته می باشد. زیرا و به درستی که آن کتاب، مرجع می باشد، نظر اکثرا و بیشتر مراکز پژوهشی خارج از کشور را که در حوزه مطالعات ایرانی و همچنین اسلامی فعالیت می‌کنند، جلب کرده می باشد.
 

در داخل کشور، متاسفانه به دلایل گوناگون آن کتاب آنطور که بایستی و حتما، بازتاب پیدا نکرده می باشد. البته خواصی که کتاب را مطالعه کردند، اظهار لطف داشتند و همچنین ادامه کتاب را پیگیری می‌کنند، ولی به‌ روش کلی بازتاب داخل کمتر از بازتاب خارج از کشور می باشد. البته به‌‌نظر می‌رسد یکی از دلایل آن هم، توزیع نامناسب در کشور می باشد. بعضی نیز براساس مسائل سیاسی و همچنین جناحی تصور می‌کنند که زیرا و به درستی که آن ناشر (نشر نی) کتاب را نشر یافته شده کرده، پس حتما نظر ویژه ای در کتاب اعمال شده و همچنین بعضی هم گمان می‌کنند هدف ما آن می باشد که در آن کتاب، نگاه و همچنین یا سلیقه سیاسی ویژه ای را برجسته و همچنین یا سلیقه‌ای را تخریب کنیم، در حالی‌که من در آن اثر تنها و فقط کار تاریخی انجام داده‌‌ام و همچنین تمام نظراتی که در آن دوره مدنظر بوده، بدون هیچ‌گونه گزینشی ارائه کرده‌ام.
 

بایستی و حتما همین‌جا گفتن کنم هنگام و زمانی که آن کتاب در حکومت قبلی نشر یافته شده شد، نهاد کتابخانه‌های عمومی به خاطر آنکه ناشر آن هم‌ نشر نی بود، حتی یک دوره از آن هم را نخرید. همینطور در بعضی دانشگاه‌ها آن کتاب جزو منابع درسی قرار نگرفت. متاسفانه به دلیل سیطره نگاه سیاسی که حتی در بین نخبگان ما وجود دارد، اجازه داده نشد که آن کتاب فی‌نفسه موضوع مطالعه قرار گیرد. نمی‌گویم آن کار بی‌نقصی می باشد، ولی آن نوع انتقادات برایم ارزشی ندارد. انتظار دارم محققانی که آن اثر را می‌خوانند، به‌روش مستند به نقد آن هم بپردازند.
 

از خوانندگان عزیز هم تقاضا دارم هر نظر انتقادی و همچنین پیشنهادی را به من منتقل کنند تا در ویرایش‌های بعدی لحاظ می شود. به‌روش حتم کاری که با آن وسعت و همچنین به ‌صورت فردی انجام می‌می شود، خالی از اشکال نخواهد بود. در صورتی که اسناد و همچنین مدارکی هم در دست اشخاص می باشد و همچنین من در آن اثر ذکر نکرده‌ام، خوشحال می‌شوم که ورژن و نسخه‌ای از آن هم‌را به من برسانند تا در جلدهای بعدی و همچنین یا ویرایش‌های بعد از آن هم‌ها بهره بری و استفاده کنم

منبع: ایبنا

انتهای پیام

مولف «مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه» در گفت‌وگویی مطرح کرد؛ تاثیر موضع علما در گسترش یا جلوگیری از پدیده‌های تاریخ معاصر در تاریخ ۱۹۷۰-۰۱-۰۱ ۰۳:۳۰:۰۰ نشر یافته شده شده می باشد

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان