آیت الله کاشانی پیش از نهضت ملی شدن صنعت نفت؛ دغدغه‌هایی فراتر از مرزهای ایران

آیت الله کاشانی پیش از نهضت ملی شدن صنعت نفت؛ دغدغه‌هایی فراتر از مرزهای ایران

|آیت الله کاشانی پیش از نهضت ملی شدن صنعت نفت؛ دغدغه‌هایی فراتر از مرزهای ایران از مسیح داراب|

 

صدای شیعه: آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی و همچنین نهضت ملی شدن نفت معمولا دو جزء یک گزاره‌اند که در کنار یکدیگر قید می‌شوند و همچنین به نحوی مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری و همچنین ملزوم یکدیگر خواهند بود، ولی باید توجه داشت شاید منحصر کردن نقش آیت‌الله کاشانی به نهضت ملی شدن نفت نوعی اجحاف در حق آن عالم شیعی باشد؛ عالمی که عمل و همچنین پراتیک را همواره با نظر درهم آمیخته و همچنین استعمارستیزی و همچنین بیگانه‌ستیزی را یکی از اجزای اصلی مانیفست سیاسی خود قرار داده بود.

جدایی دین از سیاست همواره در اندیشه آیت‌الله کاشانی امری مذموم شناخته می‌می شود و همچنین ایشان در تمامی دوران فعالیت ضداستعماری خود، نمونه بارزی از «طلبه سیاسی» را به دیدن کردن و نمایش می‌گذارد. همچنان که عنوان شد، معمولا نقش آیت‌الله کاشانی به ملی شدن نفت خلاصه می‌می شود، ولی باید توجه داشت عقبه عمل‌گرایی ایشان کمتر موضوع بحث قرار می‌گیرد. در یادداشت حاضر تلاش شده می باشد ابعاد مهم استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی و همچنین به‌ویژه قسمتهای پنهان‌شده مبارزات ضداستعماری ایشان بررسی کردن می شود.

 

استعمارستیزی بدون مرز

یکی از سویه‌های شخصیتی آیت‌الله کاشانی آن بود که بیگانه‌ستیزی را به مرزهای داخلی منحصر نکرد و همچنین در دوران حضور در کشور عراق نیز همواره با استعمار انگلیس در ستیز بود. رهبری نیروهای ملی عراق برگ زرینی در استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی در عنفوان جوانی به‌شمار می‌آید که البته آن مهم را در کنار پدر بزرگوارش آیت‌الله سیدمصطفی کاشانی کسب نمود. بصره، نجف و همچنین کربلا شهرهای عمده عراق در آن برهه بودند که به اشغال نیروهای انگلیسی درآمده بودند و همچنین سیدابوالقاسم دوشادوش پدر جهت آزادسازی آنها از چنگال استعمار تلاش می‌کرد.

او همچنین به همین مقدار و اندازه اکتفا نکرد و همچنین حتی در دوران جنگ جهانی اول نیز بار دیگر در راس نیروهای ملی عراق جهت مبارزه با انگلستان قرار گرفت و همچنین ظرفیت جدیدی در کشور عراق ساخته یا ایجاد کرد تا جایی که در ماجرای خیزش اکتبر ۱۹۲۰ علیه انگلیسیها در کنار میرزامحمدتقی شیرازی حضور پررنگی داشت. همچنین و علاوه بر آن، آیت‌الله کاشانی مبتکر و همچنین مبدع قیام مسلحانه علیه نیروهای عراقی بود؛ زیرا نظر داشت سیاستهای مسالمت‌آمیز به مقدار و اندازه کافی امتحان خود را پس داده می باشد و همچنین بایستی و حتما قیام مسلحانه بعد از اثبات و یا تایید مراجع آغاز می شود. بعد از اثبات و یا تایید مراجع بود که قیام مسلحانه در سراسر شهرهای عراق اپیدمی شد و همچنین بعضی از شهرهای اشغال‌شده نیز بر اثر مجاهدت نیروهای عراقی و همچنین با هدایت آیت‌الله کاشانی آزاد شدند. مجموع فعالیتهای آن روحانی مجاهد در عراق سرانجام خشم نیروهای انگلیسی را برانگیخت و همچنین به صدور حکم اعدام جهت ایشان منجر شد، ولی باید توجه داشت با همیاری نیروهای عراقی، آیت‌الله کاشانی به ایران بازگشت۱ و همچنین بعد از چند روز توقف در شهرستان قم، در ۳۰ بهمن ۱۲۹۹ وارد تهران شد.

 

استعمارستیزی در وطن

خط فکری آیت‌الله کاشانی بعد از بازگشت به ایران در سال شمسی ۱۲۹۹ دگرگونی و تغییری نکرد و همچنین استعمارستیزی به عنوان یکی از سویه‌های هویتی ایشان در ایران نیز همچنان ادامه پیدا کرد و همچنین البته شکل و همچنین لعابی جدید به خود گرفت. آیت‌الله کاشانی در اپیزود دوم استعمارستیزی خود آن بار در کنار آیت‌الله مدرس قرار گرفت و همچنین از مبارزات ایشان حمایت کرد؛ حتی عمل‌گرایی او همچنین به جایی رسید که در حمایت از آیت‌الله مدرس تظاهرات خیابانی نیز به راه انداخت. همچنین و علاوه بر آن، در همین دوره که استبداد رضاخانی کشور را فرا گرفته بود، آیت‌الله کاشانی ضرورت دخالت اکثرا و بیشتر در سیاست جهت مبارزه با هر دو بعد استعمار داخلی و همچنین خارجی را جهت علمای شهرستانی مطرح کرد و همچنین جهت آنکه مجلس شورای اسلامی از حالت تشریفاتی خارج می شود و همچنین رویکردی مستقل داشته باشد، مجاهدت و همچنین ارشاد بیشتری را از آنها خواست کرد.

البته آن رویکرد با مشکلاتی مواجه گردید و همچنین در عمل، سیاستهای رضاخانی سبب شد آیت‌الله کاشانی برهه‌ای از حیات سیاسی خود در عصر او همچنین را به گوشه‌نشینی و همچنین مسائل معنوی بگذراند. هرچند که آن امر موقت بود و همچنین خاموشی کوتاه‌مدت فعالیتهای ایشان فرصتی را فراهم کرد تا ایشان با نیرو و همچنین اقتدار و قدرت بیشتری در دوره اقتدار و قدرت‌گیری پهلوی پسر در شهریور ۱۳۲۰، فعالیتهای استعمارستیزانه را پیگیری کند.

 

اشغال ایران توسط متفقین

اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، فرصت جدیدی جهت متفقین و همچنین اشغالگران فراهم کرد تا استعمار با رنگ و همچنین لعاب جدیدی به آن کشور وارد می شود. آیت‌الله کاشانی از دیرباز هدف خود را انگلستان قرار داده بود و همچنین تفاوتی نداشت جغرافیای اعمال آن سلطه در ایران باشد یا عراق. ایشان در مورد انگلیسیها حرف آخر را آن هم اول زد و همچنین گفت: «انگلیسیها بایستی و حتما با تمام وسایل و همچنین کارخانه‌های خود از آن کشور خارج شوند و همچنین هیچ راه غیره ای را ملت ایران نمی‌پذیرد. آن انگلیسیها مادام که در اینجا خواهند بود در شئون حکومت و همچنین مسائل زندگی ما دخالت می‌نمایند».

بنابراین مبرهن می باشد که آیت‌الله کاشانی، هدف را نیز در مبارزات ضداستعماری خود مشخص کرده بود. پیوند دیانت و همچنین سیاست در اندیشه ایشان در آن برهه نیز بار دیگر متجلی شد؛ به آن معنا که از نگاه او همچنین، حضور انگلیسیها در ایران به شکل‌گیری اسباب و همچنین عللی منجر شده بود که برقراری حکومت متناسب با شئون اسلام را ناممکن می‌ساخت. به عبارت دیگر، از نظر آیت‌الله کاشانی، می‌بایست رژیمی بر سر کار می‌آمد که اقتضائات اسلام نیز در آن هم رعایت می‌شد، ولی باید توجه داشت تا زمان حضور انگلیسیها در ایران آن مهم ناممکن بود.

 

تبعید؛ همراه دیرین آیت‌الله

مجموع مبارزات مخفیانه و همچنین آشکار و همچنین شب‌نامه‌های آیت‌الله کاشانی،که بعد از شهریور ۱۳۲۰ به شکل گسترده در ایران توزیع و همچنین مطالعه می‌شد، انگلیسیها را به واکنش برانگیخت و همچنین آنها با کمک شاه گماشته خود و همچنین نخست‌وزیر انگلوفیلش، یعنی سهیلی، آیت‌الله را دستگیر و همچنین به شهرهایی زیرا و به درستی که اراک، رشت و همچنین کرمانشاه تبعید کردند. البته آن تبعید بیش از یک و همچنین نیم سال شمسی دوام نیاورد و همچنین سرانجام آیت‌الله کاشانی در میان استقبال پرشور مردمی به تهران بازگشت.

 

اندیشه تاسیس بلوک اسلامی

نقطه آخر فکر کردن و اندیشیدن آیت‌الله کاشانی در بحث استعمارستیزی آن بود که از نگاه ایشان کشورهای اسلامی نباید به سوی و همچنین سود قدرتهای پهناور و بزرگ استعماری، اعم از انگلستان، شوروی و همچنین امریکا، «غش» کنند، بلکه بایستی و حتما جهت حفظ استقلال و همچنین هویت، یک بلوک اسلامی و همچنین یک چتر واحد به‌وجود آورند تا تمامی کشورهای اسلامی زیر سایه آن هم قرار گیرند. او همچنین معتقد بود در صورتی که آن بحث و داستان آغاز می شود، قطعا سایر کشورهای اسلامی و همچنین آسیایی نیز از حضور در آن هم استقبال خواهند کرد.۲

 

فلسطین؛ دغدغه مهم آیت‌الله

در دوران بازگشت به ایران و همچنین تداوم مبارزه علیه استعمار انگلیسی، آیت‌الله کاشانی بار دیگر مبارزات ضد استعماری خود را به مرزهای جغرافیایی و همچنین حضور انگلیس در ایران محدود نکرد. در بحث بلوک واحد اسلامی، سایر کشورهای اسلامی نیز دال مهمی در گفتمان استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی بودند و همچنین در آن میان فلسطین جایگاه بارزی داشت.

 

در واقع، دغدغه فلسطین سویه غیره ای از استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی در برهه‌ای می باشد که ایران نیز به صورت جدی درگیر استعمار پیر بود و همچنین ایشان می‌کوشید با استعمارستیزی مضاعف، پیشامد جدید ایران و همچنین فلسطین را توامان پیش برد. اتفاقاتی که توسط انگلیسیها در فلسطین رقم خورده بود سبب شد آیت‌الله کاشانی بیانیه‌های تندی علیه اقدامات انگلیس در آن کشور صادر کند و همچنین حتی پیشگام برپایی راهپیماییهایی ضد آن اقدامات در فلسطین باشد.۳ آن روحانی مبارز در همین برهه شهروندان و مردم شهر مصر، مراکش، تونس و همچنین الجزایر را نیز در مبارزات ضداستعماری خود علیه انگلیس و همچنین فرانسه تنها نگذاشت و همچنین با صدور بیانیه‌های متعدد آنان را به ایستادگی و همچنین مقاومت ترغیب کرد.۴

 

فرجام سخن

«من اساسا با هر اجنبیِ‌ مخالفِ مصالح و همچنین استقلال مملکت ایران مخالفم؛ خواه آن اجنبی روس باشد، خواه انگلیس، آلمان یا امریکا.» جمله فوق را شاید بتوان شاه‌کلید و همچنین دال محوری گفتمان سیاسی آیت‌الله کاشانی برشمرد؛ به آن معنا که هر عاملی که استقلال کشوری را به خطر بیندازد، یک عامل مضر به‌شمار می‌آید و همچنین بایستی و حتما با آن هم مبارزه کرد. خودکفایی، استقلال، مبارزه با استعمار و همچنین بیگانه‌ستیزی اجزای اصلی گفتمان آیت‌الله را تشکیل می‌دادند.

نقطه نخست در مورد استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی آن می باشد که ایشان را بایستی و حتما طلبه‌ای سیاسی قلمداد کرد که در اندیشه او دیانت و همچنین سیاست توامان خواهند بود و همچنین آنجا که عاملی سیاسی مانع اقامه دین و همچنین شئونات دینی می شود، بر ایستادگی در برابر آن هم حکم می‌کند. حرکت آیت‌الله کاشانی علیه استعمار انگلیس در عراق و همچنین ایران و همچنین همدردی با شهروندان و مردم شهر مراکش و همچنین تونس در مقابل استعمار فرانسه را بایستی و حتما در چهارچوب آن گفتمان فهم کرد.

نقطه دوم در مورد گفتمان یادشده آن می باشد که در رویکرد ایشان عمال داخلی استعمار حلقه واسط و همچنین کاتالیزور سیاستهای استعمار بیگانه خواهند بود و همچنین به آن هم مقدار و اندازه که مبارزه با استعمار بیگانه اهمیت دارد، استبدادستیزی داخلی نیز بایستی و حتما به عنوان یک اولویت مدنظر قرار گیرد؛ بنابراین در بررسی کردن تمامی موارد استعمارستیزی آیت‌الله کاشانی شاهد آن هستیم که او همچنین به صورت توامان با نیروهای داخلی استعمار نیز مبارزه می‌کند و همچنین البته تاوان آن مجاهدت مهم را نیز با تبعیدهای گاه و همچنین بیگاه خود داد.

در پایان بایستی و حتما گفت ملی شدن صنعت نفت و همچنین تلاش آیت‌الله کاشانی جهت آن هم را بایستی و حتما یک نقطه آخر در کارنامه سیاسی ایشان در نظر گرفت که آن هم نیز از آن رویکرد سرچشمه می‌گرفت که او همچنین نفت را ثروت طبیعی و همچنین خدادادی کشور می‌دانست که انگلیسیها به غارت آن هم دست زده بودند و همچنین ازهمین‌رو معتقد بود که بایستی و حتما بساط آنها را جمع کرد. با وجود اهمیت مبارزات آیت‌الله کاشانی در نهضت ملی شدن نفت، آن نقطه آخر سیاسی نباید مانعی جهت بررسی کردن دیگر ابعاد وسیع استعمارستیزی ایشان باشد؛ زیرا زندگی سیاسی آن روحانی مجاهد پیش از ملی شدن صنعت نفت نیز به مقدار و اندازه آن برهه اهمیت دارد.

منبع:

۱٫ آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی به روایت اسناد، ج ۱، تهران، مرکز بررسی کردن اسناد تاریخی، ص ۱۵.

۲٫ روح‌الله حسینیان، بیست سال شمسی تکاپوی اسلام شیعی در ایران (۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷، صص ۲۷۶-۲۷۷.

۳٫ عباسعلی عمید زنجانی، انقلاب اسلامی و همچنین ریشه‌های آن هم، تهران، نشر کتاب سیاسی، ۱۳۶۹، ص ۴۰۹٫

۴٫ حسین مکی، تاریخ بیست‌ساله ایران، ج ۸، تهران، نشر ناشر، ۱۳۶۳، ص ۴۰۶.

منبع: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

انتهای پیام

آیت الله کاشانی پیش از نهضت ملی شدن صنعت نفت؛ دغدغه‌هایی فراتر از مرزهای ایران در تاریخ ۱۹۷۰-۰۱-۰۱ ۰۳:۳۰:۰۰ نشر یافته شده شده می باشد

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان