نگاهی به اندیشه‌های اقتصاد مقاومتی در ایران عصر قاجار علمای تشیع چگونه به حمایت از صنایع داخلی می‌پرداختند؟

نگاهی به اندیشه‌های اقتصاد مقاومتی در ایران عصر قاجار علمای تشیع چگونه به حمایت از صنایع داخلی می‌پرداختند؟

|نگاهی به اندیشه‌های اقتصاد مقاومتی در ایران عصر قاجار علمای تشیع چگونه به حمایت از صنایع داخلی می‌پرداختند؟ از مسیح داراب|

صدای شیعه: در زمان حکومت قاجارها بر سرزمین ایران، آن کشور دوره‌ی پر فراز و همچنین نشیبی از تغییر و همچنین تحولات فرهنگی و اجتماعی را تجربه کرده که تأثیر آن هم در تاریخ ایران خیلی زیاد عمیق و همچنین ماندگار بوده می باشد. در آن دوره به دلیل آغاز موج گسترده‌ی نفوذ کشورهای استعماری غرب در سرزمین‌های خاورمیانه و همچنین شامل ایران، به منظور مسلط بودن و تسلط داشتن و همچنین در اختیار درآوردن منابع آن منطقه، مستلزم و نیاز به هوشیاری و همچنین زیرکی جهت کشف پشت پرده‌ی سیاست‌های آن اقتدار و قدرت‌ها به شدت احساس می‌شد که شاهان قاجار نتوانستند به طرز شایسته‌ای از آن مهم برآمده و همچنین بتوانند منافع ملت و همچنین کشور ایران را تأمین کنند.

با اولین برخوردها که در جریان جنگ‌های ایران و همچنین روسیه و همچنین در قالب نظامی شکل گرفت، باره‌های نفوذ و همچنین گسترش مسلط بودن و تسلط داشتن غرب بر حاکمیت و همچنین منابع ایران به‌خصوص در عرصه‌های اقتصادی گسترش یافت. ولی باید توجه داشت آن مسلط بودن و تسلط داشتن در همین حد، محدود نشد و همچنین به سرعت به ابعاد دیگر فرهنگی و اجتماعی، فرهنگی و همچنین سیاسی نیز تسری یافت.

به تدریج نفوذ کشورهای اروپایی اکثرا و بیشتر در بعد اقتصادی نمایان شد و همچنین تلاش‌های استعمار با هدف پیدا کردن و یافتن بازار جهت فروش منسوجات و همچنین تولیدات کشورهای صنعتی، مسلط بودن و تسلط داشتن اقتصادی بر ملل مصرف کننده، از بین بردن استقلال اقتصادی و همچنین ساخته یا ایجاد وابستگی، آسیب‌پذیر کردن جوامع و همچنین حفظ مسلط بودن و تسلط داشتن مستقیم و همچنین بدون واسطه و غیر مستقیم اقتدار و قدرت خود بر آن هم‌ها صورت گرفت.

 در آن بین با وجود غفلت و همچنین بی‌خبری حاکمان ایران، طبقات متنوع و گوناگون و مختلف فرهنگی و اجتماعی در صدد حفظ منافع کشور برآمدند و همچنین در آن میان علما و همچنین روحانیون بیش از دیگر تیم‌ها و همچنین با تکیه بر بینش دقیق خود در جهت بیداری شهروندان و مردم شهر نسبت به اهداف استعماری غربیان تلاش می‌کردند.

شامل علمای آن عصر که در صدد مبارزه با رکود جاری در جوامع اسلامی تلاش کرد، «سیدحسن کاشانی» ملقب به «مؤید الاسلام» می باشد که در یادداشتی با ذکر مطلبی از یک دانشمند مسیحی در صدد می باشد تا به روشنگری نسبت به اهداف و همچنین برنامه جذاب و جالب و خوب‌های استعمارگران و همچنین به دنبال آن هم هوشیاری شهروندان و مردم شهر بپردازد.

 مؤید الاسلام در آن نوشتار به تلاش جوامع مسیحی جهت غلبه و همچنین مسلط بودن و تسلط داشتن بر جوامع اسلامی پرداخته و همچنین کشورهای اسلامی و همچنین مسلمانان را با وجود داشتن تاریخچه‌ای از پیشرفت‌ها و همچنین دستاوردهای علمی، تحت سلطه‌ی جوامع اروپایی دانسته و همچنین علت آن پیشامد جدید را نیز جاماندن از پیشرفت‌ها و همچنین دست آوردهای جدید و همچنین بی‌تحرکی علمی معرفی کرده می باشد.

 او همچنین در ادامه، علت پیشرفت اروپاییان و همچنین افزایش اقتدار و قدرت و همچنین مسلط بودن و تسلط داشتن آن هم‌ها بر سایر کشورها را نه به علت توانمندی و همچنین استعداد غربیان بلکه ناشی از ساخته یا ایجاد اختلاف و همچنین بی‌توجهی مسلمانان به آن مسائل می‌داند و همچنین جنگ بین مسلمانان و همچنین مسیحیان را جنگ بین علم و همچنین جهل معرفی کرده می باشد. مؤید الاسلام در پایان آن یادداشت، آن دست نوشته‌های غربیان را جهت ترساندن مسلمانان و همچنین بازگشت به دوران جنگ‌های صلیبی دانسته و همچنین مسلمانان را به اتحاد با یک‌دیگر و همچنین بیداری از خواب غفلت دعوت می‌کند:

«…. در صورتی که دول اسلام با هم اتفاق داشتند آن روز فرحت[۱]، نصیب نصاری نمی‌شد. در صورتی که مسلمانان از لطمات پی در پی ملل اجنبیه از خواب غفلت بیدار شده باشند و همچنین اندکی در صدد قومیت خویش برآیند و همچنین بخواهند شیرازه‌ی ملیت خودها[خودی‌ها] را محکم نمایند چرا ملت نصاری حرکات آن هم‌ها را بر خلاف خویش گویند و همچنین چگونه اندک جوش اتفاق ایشان را از راه عداوت می‌شمارند؟»[2]

دهه‌هایی پیش از به تخت نشستن ناصرالدین شاه، تلاش‌هایی از جانب ایرانیان به منظور دستیابی به صنایع جدید آغاز شده بود. تلاش‌هایی که حلول قرار گرفتن حکومت ایران در شرایط اضطرار تقابل با غرب جدید بود. آن اقدام‌های نوگرایانه با به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه ابعاد گسترده‌تری به خود گرفت و همچنین با روی کار آمدن امیرکبیر به عنوان صدراعظم ایران، وارد حیطه‌ی عملیاتی شد.

 شامل اولین صنایعی که به سبک جدید و همچنین به منظور تولید در مقدار و اندازه و میزان وسیع در ایران شکل گرفت، صنعت نساجی بود که سابقه‌ی آن هم به سال شمسی ۱۳۱۲م. در زمان سلطنت ناصرالدین شاه باز می‌گردد. آن کارخانه توسط «مرتضی قلیخان صنیع الدوله» و همچنین در محل فعلی خیابان لاله‌زار تأسیس شد.

 اگرچه تأسیس آن کارخانه امیدهای شهروندان و مردم شهر جهت تولید و همچنین مصرف کالای ایرانی را افزایش داد ولی باید توجه داشت باز هم سیاست‌های نادرست در حمایت نکردن از تولیدات آن کارخانه موجب شد که بعد از ۲ سال شمسی به علت وارد شدن بی‌رویه‌ی منسوجات انگلیسی ورشکسته و همچنین برچیده می شود. در دوره‌ی صدارت امیرکبیر و همچنین با اندیشه‌های ترقی‌خواهانه‌ی او همچنین، شاهد ظهور پیشرفت و همچنین ترقی در عرصه‌های متنوع و گوناگون و مختلف جامعه‌ی ایران هستیم.

 آن پیشامد جدید به‌خصوص در حوزه‌ی صنعت و همچنین کشاورزی و همچنین همچنین در حوزه‌ی فرهنگی و همچنین آموزش‌های جدید به عنوان پایه‌های استواری یک مملکت اکثرا و بیشتر جلوه کرده می باشداقدام‌های امیرکبیر در تأسیس مدرسه‌ی «دارالفنون» و همچنین استخدام معلمین و همچنین متخصصین خارجی با هدف تعلیم نسل متخصص جهت بهره‌برداری از قدرت انسانی و همچنین ذخایر معدنی و همچنین در نهایت رونق و همچنین افزایش تولیدات داخلی و همچنین کوتاه کردن دست اجانب از ثروت‌های کشور گرفته شده می باشد.

 امیرکبیر با حمایت از تولیدات بومی و همچنین نیز تشویق شهروندان و مردم شهر به بهره بری و استفاده از کالاهای داخلی و همچنین تأکید بر تولیدکنندگان جهت بالا بردن سطح کیفی محصولات خود و همچنین همچنین تشویق تولیدکنندگان جهت تولید کالاهایی که منحصراً در خارج از ایران تولید می‌شدند مانند سماور، بخاری و همچنین کالسکه در جهت کسب استقلال اقتصادی و همچنین رفع معظلات و مسائل و مشکلات کشور تلاش نمود

 امیرکبیر با اعزام محصلین به انگلستان جهت آموزش طب، مهندسی، حکمت طبیعی و همچنین نقشه‌برداری و همچنین صنعت چاپ و همچنین همچنین و علاوه بر آن وارد کردن دستگاه‌های پنبه ریسی، پشم ریسی و همچنین پارچه بافی[۳]، در راستای گسترش علوم و همچنین فنون جدید و همچنین تلاش در جهت کسب استقلال ایران تلاش کرده می باشد.

در دوره‌ی صدارت امیرکبیر بیش از هر زمان غیره ای در دوره‌ی حکومت قاجارها در ایران شاهد کوشش فردی و همچنین تلاش جهت هماهنگی جمعی جهت دستیابی به صنایع جدید ساخته یا ایجاد شده در مغرب زمین هستیم.

امیرکبیر افزون بر اقدام‌هایی که در جهت ساخته یا ایجاد پایه‌های آموزشی صنایع جدید در ایران برداشت، با حمایت از تولیدات بومی و همچنین نیز تشویق شهروندان و مردم شهر به بهره بری و استفاده از کالاهای داخلی و همچنین تأکید بر تولیدکنندگان جهت بالا بردن سطح کیفی محصولات خود و همچنین همچنین تشویق تولیدکنندگان جهت تولید کالاهایی که منحصراً در خارج از ایران تولید می‌شدند مانند سماور، بخاری و همچنین کالسکه در جهت کسب استقلال اقتصادی و همچنین رفع معظلات و مسائل و مشکلات کشور تلاش نمود.[۴]

حاصل زحمات صدراعظم به قدری چشم‌گیر و همچنین بارز بود که موجبات نگرانی صاحبان صنایع جدید شامل انگلیس را فراهم کرده و همچنین باعث شد که آن هم‌ها جهت ممانعت از وارد شدن ایران به عرصه‌ی رقابت، از فرستادن اهل فن و همچنین فروش کارخانه به ایران خودداری کنند.[۵]

در دوره‌ی امیرکبیر و همچنین با درخواست او همچنین از عموم شهروندان و مردم شهر به منظور بهره‌گیری از خرد جمعی در ارائه‌یراه‌حل‌هایی جهت آبادانی مملکت؛ فردی یا شخصی به نام «محمد شفیع قزوینی» با نوشتن کتابچه‌ای به نام «قانون قزوینی»، به آن درخواست صدراعظم پاسخ گفته و همچنین ضمن بررسی کردن آسیب‌شناسانه از اوضاع مملکت، راهکارهای مناسب جهت حل مسائل را نیز ارائه نمود.

 میرزای قزوینی یکی از مهم‌ترین مسائل کشور و همچنین ریشه‌ی تمامی معظلات و مسائل و مشکلات را در نشر اشیای غیر در ممالک محروسه و همچنین راه‌حل آن هم را نیز در قطع اشیای غیر در ممالک محروسه[۶]معرفی می‌کند. میرزا معتقد می باشد که وارد شدن تولیدات خارجی و همچنین مصرف آن هم در ایران افزون بر ضایع کردن صنعت بومی موجب خروج ارز از کشور و همچنین در پس نتیجه آن می شود که کاهش سرمایه‌های کشور جهت ساخته یا ایجاد صنایع زیربنایی و همچنین مهم به منظور ساخت صنایع بنیادی در کشور و همچنین در پی آن هم نبود اشتغال و همچنین فقیر شدن و همچنین وابسته شدن شهروندان و مردم شهر می باشد.[۷]

میرزای قزوینی در ادامه با اشاره به محصولات و همچنین صنایع تولیدی ایران در شهرهای متنوع و گوناگون و مختلف و همچنین سرنوشتی که در پس نتیجه آن می شود که‌ی وارد شدن محصولات مشابه خارجی جهت آن هم‌ها پیش آمده و همچنین آن هم‌ها را به نابودی کشانده، آن پیشامد جدید را به عنوان یکی از مهم‌ترین موارد ضعف حکومت و همچنین عامل بدبختی و همچنین فقر شهروندان و مردم شهر دانسته می باشد.[۸]

 اگرچه حاصل تلاش‌های امیرکبیر در رشد صنعتی و همچنین افزایش تولیدات داخلی ایران مؤثر بود ولی سرعت آن هم در دوره‌های بعد به شدت رو به کاستی نهاد و همچنین در دوره‌ی مظفرالدین شاه امتیازهای متعدد تجاری و همچنین بازرگانی به حکومت‌های خارجی واگذار گردید که باره‌ی مسلط بودن و تسلط داشتن مجدد آن هم‌ها بر بازارهای ایران را فراهم نمود.

با آن حال در آن دوره نیز کارخانه‌های چندی افتتاح گردید و همچنین به دلیل تجربه‌ی به دست آمده از دوره‌ی ناصرالدین شاه شاهد حمایت و همچنین تشویق گسترده جهت بهره بری و استفاده و همچنین رشد تولیدات داخلی هستیم به طوری که در دوره‌ی مظفرالدین شاه و همچنین با تأسیس کارخانه‌ی نساجی در اصفهان، علمای بسیاری با ارسال نامه‌های متعدد و همچنین نوشتن یادداشت‌هایی در حمایت از آن اقدام شاه و همچنین قدردانی از بابت توجه به تولید داخلی، شهروندان و مردم شهر را به بهره بری و استفاده از تولیدات پارچه‌ی داخلی و همچنین ممانعت از مصرف محصولات خارجی تشویق نمودند.

اگرچه علما همواره از اقشار فرهنگی و اجتماعی آگاه و همچنین مبارز در حفظ منافع ملت و همچنین کشور ایران بودند ولی باید توجه داشت در دوره‌ی مظفرالدین شاه آن هم‌روش که پیش‌تر نیز گفته شد، به علت تلاش‌های روز افزون حکومت‌های اروپایی جهت دست‌یابی به منافع اکثرا و بیشتر در ایران، تحرک علما نیز در آن دوره اکثرا و بیشتر دیده می‌می شود.

یادداشت‌ها و همچنین بیانیه‌هایی از طرف علمای عصر مانند: «ملامحمد کاظم خراسانی، سیدمحمد کاظم طباطبایی یزدی، شیخ عبدا… مازندرانی، محمد غروی شربیانی، محمدحسن مامقانی، میرزا فتح ا… شیرازی، میرزا حسین نوری (محدث نوری)، سیداسماعیل بن صدرالدین موسوی اصفهانی، میرزا حسین خلیلی و همچنین سیدجلال الدین کاشانی»[9]وجود دارد که در نامه‌های خود شاه را به دلیل پیاده سازی و راه اندازی کارخانه‌های تولیدی شامل کارخانه‌ی نساجی اصفهان، ستایش کرده و همچنین آن اقدام را به عنوان عمل خیر و همچنین عبادتی جهت او همچنین تلقی نمودند و همچنین از شهروندان و مردم شهر جهت حمایت از آن امر دعوت کردند.

شامل‌ی آن موارد را می‌قدرت در بیانات سیدجلال الدین کاشانی دیدن کرد. او همچنین معتقد می باشد:

«اهل حرفت و همچنین صنعت حکم شمشیر دارند. همین که شمشیر را جلا و همچنین صیقل ندهند، زنگ گرفته و همچنین بیکار می‌می شود. صیقل و همچنین جلای اهل صنعت و همچنین حرفت، همانا شوق طالبین به دست‌کاری آن هم‌هاست. ای ایرانیان عالی تبار که دائما بزرگی و همچنین عظمتتان در تمام اقوام ضرب المثل بوده! بر ناموس آبا و همچنین اجداد گرام خود رحم آورید و همچنین زیاده بر آن خود را دست‌خوش مذلت اجانب نکنید و همچنین مملکت خود را زیرا و به درستی که ممالک مفتوحه‌ی اروپاییان نسازید….

 همین که ملت، استعمال امتعه و همچنین اقمشه خارجی را ترک کرد و همچنین احتیاجش را از خارجه ترک کرد، احتیاجش از خارجه برداشته می شود، رسوخ و همچنین نفوذ اجانب از آن هم مملکت نیز برداشته می‌می شود و همچنین از آن هم طرف طلا و همچنین نقره‌ی اهالی در بهای اشیای خارجه، از ملک بیرون نمی‌رود و همچنین آن هم، اسباب ثروت و همچنین تمول مملکت می‌گردد و همچنین از طرف دیگر مردمانی که اینک از بیکاری، بیعار و همچنین در بدر و همچنین پریشان شده، مشغول می‌گردند و همچنین فقیر در ملک نمی‌ماند و همچنین همین اسباب می‌می شود بر تعمیر بیت المال ملت و همچنین نیرو حکومت.»[10]

 در دوره‌ی امیرکبیر و همچنین با درخواست او همچنین از عموم شهروندان و مردم شهر به منظور بهره‌گیری از خرد جمعی در ارائه‌یراه‌حل‌هایی جهت آبادانی مملکت؛ فردی یا شخصی به نام «محمد شفیع قزوینی» با نوشتن کتابچه‌ای به نام «قانون قزوینی»، به آن درخواست صدراعظم پاسخ گفته و همچنین ضمن بررسی کردن آسیب‌شناسانه از اوضاع مملکت، راهکارهای مناسب جهت حل مسائل را نیز ارائه نمود.

 توجه عالمانه و همچنین آسیب‌شناسی دقیق سیدجلال الدین کاشانی که نمونه‌ای از تلاش و همچنین دقت علما به اوضاع و همچنین بعدی‌ی کشور بوده در آن یادداشت که عواقب وابستگی در تولید اقتصادی را به درستی تشریح می‌کند، به خوبی ملموس می باشد.

از دیگر علمای آن عصر که دغدغه‌ی حراست از منافع مسلمین در سر دارد می‌قدرت به «سیدجمال الدین اصفهانی» اشاره کرد که در سال شمسی ۱۳۱۸ق بعد از نوشتن مقدمه‌ی طولانی در فواید بهره‌مندی از استقلال اقتصادی، بر نقش شهروندان و مردم شهر در حفظ آن اوضاع و همچنین حمایت از بازار داخلی تأکید می‌کند:

«تکلیف شرعی و همچنین عقلی تمام اشخاص مسلمانان و همچنین هموطنان آن می باشد که به تمام مقدور کوشش کنند و همچنین همت بورزند و همچنین در صدد کار و همچنین رواج بازار مسلمانی برآیند و همچنین تدارک مافات نموده، آن فرصت کمی که باقی مانده، از دست ندهند شاید آب رفته به جوی باز آید و همچنین آفتاب حکومت ایرانیان از مشرق سعادت و همچنین اقبال طلوع نمایند؛ اگرچه ترقی مسلمانان و همچنین ترویج بازار اسلامیان در واقع موقوف می باشد به ترقی و همچنین رواج بازار علم و همچنین دانش، به آن معنا که هر ملت و همچنین دولتی که در عالم ترقی نمود، به واسطه‌ی دانش و همچنین علم بود و همچنین هر حکومت که در عالم سرفرازی و همچنین بزرگی و همچنین نام نیک تحصیل کرد، به واسطه‌ی علم بود.»[11]

عالم عالی‌قدر در ادامه‌ی بیانات خود به صورت ریشه‌ای پایه‌های رشد یک کشور را مورد تحلیل قرار داده می باشد. جمال‌الدین اصفهانی، زراعت، صنعت و همچنین تجارت را اساس ترقی و همچنین پیشرفت هر دولتی می‌داند و همچنین هر کس را که در جهت ساخته یا ایجاد و همچنین رشد آن عوامل تلاش نماید، مستحق پاداشی عظیم عنوان کرده می باشد. جمال‌الدین اصفهانی همچنین به پیشامد جدید‌ی حمایت از تولیدات نیز پرداخته و همچنین اشاره می‌کند:

«و همچنین بر حکومت مورد بهره بری و استفاده و نیاز ضروری می باشد تا می‌تواند ایشان [صاحبان صنعت، تجارت و همچنین زراعت] را تشویق و همچنین ترغیب نماید تا دایره‌ی آن سه کارو بار یا کسب و کار یا همان شغل، وسعت گیرد و همچنین ملک آباد گرددمخصوصاً رعایت صنف تجار بر حکومت از فرایض می باشد؛ چه زراعت و همچنین صناعت را آن صنف محترم ترقی دهند و همچنین به واسطه‌ی آن صنف رواج گیرد و همچنین زیاد می شود…..

 بدیهی می باشد صنعت‌گر زیرا و به درستی که دید مصنوع خویش خوب به فروش رفت و همچنین طالب پیدا کرد، کرت ثانی، جهد و همچنین کوشش می‌کند که بهتر از اول بسازد و همچنین نکوتر از نخستین جلوه دهدپس در آن صورت معلوم شد که ترقی کشوری بسته به ترقی تجارت در آن هم کشور می باشد. هرچه دامنه‌ی تجارت وسیع‌تر باشد، اعتبار دولتشان اکثرا و بیشتر خواهد بود و همچنین افتخار ملتشان زیادتر.»[12]

در ارتباط با مطلب پیش رو، شعری از «ادیب الممالک فراهانی»، شارح و همچنین مؤید پیشامد جدید می باشد. آنجا که در دیوان خود می‌گوید:

ما همه سرمست و همچنین دشمنان همه باهوش/ ما همه در خواب و همچنین حاسدان همه بیدار

ما همه مدهوش و همچنین سست و همچنین تنبل و همچنین کاهل/ دشمن، هشیار و همچنین چست و همچنین چابک و همچنین عیار

رخنه به دیوار ما فکنده بد اندیش/ ما نگران بر رخش چو صورت دیوار[۱۳]

شاعر بیدار دل در جای غیره ای از دیوان خود در تأیید و همچنین حمایت از شرکت نساجی اسلامی که در سال شمسی ۱۳۱۸ تأسیس شده، اشعار می‌دارد:

بیدار دل کسی می باشد بر من که گاه خواب/ در بستری ز شرکت اسلامیان غنود

پوشیده هر که جامه شرکت به روزگار/ ایزد دری ز رحمت خود بر رخش گشود

تا دوختم ز شرکت اسلامیان قبای/  گفتم پرند روم خود اندر جهان نبود[۱۴]

به آن ترتیب هر کس با هر ابزاری که در اختیار داشته سعی در جبران عقب‌ماندگی‌های کشور و همچنین بررسی کردن و همچنین تحلیل از آن اوضاع داشته می باشد. «سیداحمد بن فخرالدین موسوی کاشانی» از علمای زمان مظفرالدین شاه قاجار، شامل علمایی می باشد که از رواج منسوجات و همچنین تولیدات حکومت‌های بیگانه در ایران به شدت ناخوش و غمگین و همچنین نگران بوده می باشد؛

از آن رو با بیانی تند و همچنین دلسوزانه در صدد بیداری و همچنین آگاهی بخشیدن به شهروندان و مردم شهر از اوضاع مملکت و همچنین نفوذ گسترده و همچنین پنهان بیگانگان از راه به قبضه درآوردن بازارهای تولید و همچنین عرضه‌ی ایران برآمده می باشد. آن عالم ریزبین و همچنین نقطه سنج، متذکرانه در صدد هوشیار نمودن شهروندان و مردم شهر می باشد در جایی می‌گوید:

«هان، هان، ای دوستان و همچنین برادران! لختی سر از خواب غفلت بردارید و همچنین از بی‌هوشی به خود آیید و همچنین حجاب را از دیده بر اندازید و همچنین عقل و همچنین علم را پیش رو و همچنین هادی خود نمایید و همچنین کمی به هر طرف نظر دقت و همچنین اعتبار افکنید…. ملاحظه کنید که دشمنان دین و همچنین مملکت از هر جهت، اطراف و همچنین اکناف مسلمین را احاطه نموده، راه کسب و همچنین تجارت را از هر سو بر ایشان مسدود کرده و همچنین به الوان امتعه خود، ما را زیرا و به درستی که اطفال بازی داده، هر دم به رنگی و همچنین هر ساعت به نیرنگی، چنگال نفوذ خود را در بلاد اسلام محکم بند نموده….. و همچنین بازار مسلمین مملو به امتعه فرنگستان و همچنین البسه کافرستان[شده می باشد].

تجار جز عمل امتعه کفار نکنند و همچنین اهالی دین، جز البسه خبیثه در بر ننمایند. ….. آخر لختی فکر کردن و اندیشیدن کنید و همچنین تعمق نمایید و همچنین در شوکت اسلام نگرید که چه بود حدود مملکت اسلامی از منتهای آفریقا تا پشت دیوار چین؟ دشمنان دین از شنیدن نام پادشاه اسلام، لرزه بر اندام[شان میافتاد. …… وا اسفا چگونه فرنگیان بر ما مستولی شدند، راه کسب و همچنین تجارت را از مسلمین گرفتند و همچنین به همین جهت پریشان و همچنین دستگیر خود نمودند؟»[15]

سیداحمد بعد از ذکر دردمندانه و همچنین سوگ‌مندانه از اوضاع و همچنین احوال اقتصادی و همچنین سیاسی مسلمین در صدد ارائه‌ی دلایل و همچنین راهکارهای خود جهت برون رفت از آن شرایط برآمده می باشد:

«…دلیل اول: لبس مسلمین از منسوجات کفار تقویت کفر و همچنین تضعیف مسلمین می باشد؛ به جهت آنکه منشأ نیرو غنا و همچنین ثروت می‌باشد و همچنین رواج تجارت و همچنین مکاسب، موجب غناست. در صورتی که منسوجات کفار منسوخ می شود و همچنین منحصر می شود ملبوس مسلمین در منسوجات خودشان، لابد راه کسب صد هزار جمعیت اقلا مهیا خواهد گردید و همچنین راه تحصیل معاش جمع کثیر و همچنین جم غفیری از مسلمین آماده خواهد شد.[۱۶]

 «… ما تیم مسلمین ضعیف نمودیم خود را به فقدان تجارت و همچنین کسادی کسب. خلاصه نیرو کفر و همچنین استیلای کفار بر ما نشد مگر به جهت غنا و همچنین ثروت ایشان و همچنین ضعف و همچنین ذلت ما نشد مگر به سبب فقر و همچنین مسکنت و همچنین کفار به جهت تمولشان ترویج می‌کنند مذاهب باطله و همچنین کتب ضاله خود را …. خلاصه، سبب نیرو و همچنین شوکت، مکنت و همچنین ثروت می باشد و همچنین معلوم شد که منشأ و همچنین مبدأ آن دو، رواج تجارت می‌باشد، از آن جهت می باشد که یکی از رؤسای فرنگ می‌گوید:

 نیرو ما از سه چیز شداول، کشیش؛ دوم، تجارت؛ سیم، توپ مکسیم و همچنین احقر می‌گویم: در صورتی که از تجارت، مکنت پیدا ننموده بودند تهیه‌ی توپ و همچنین تقویت کشیش نمی‌توانستند پرداخت اگرچه آن دو نیز اسباب نیرو حکومت و همچنین ملت می‌باشد ولکن منشأ آن هم‌ها تجارت می باشد.[۱۷]

دلیل دوم: دفاع در مقابل کفار، در صورتی که استیلای بلاد اسلام را خواهند واجب می باشد به اجماع و همچنین نصوص قطعیه و همچنین فرق نمی‌کند وجوب دفاع از آنکه کفار از راه حرب و همچنین استعمال ادوات جنگ از قبیل توپ و همچنین تفنگ، اراده استیلا بر مسلمین داشته باشند یا از راه علم و همچنین تدبیر مسلمین را غافل نمود، استیلا بر ایشان یابند و همچنین یا از راه تجارت و همچنین راه‌های دیگر….

 خلاصه، عزم کفار بر استیصال مسلمین گاهی از طریق حرب می‌می شود و همچنین گاهی از طرق حیله و همچنین تزویر و همچنین علم و همچنین تدبیر…… یا آنکه رواج می‌دهند امتعه خود را در بلاد اسلام و همچنین به آن طریق دارایی ها آن هم‌ها را می‌برند و همچنین راه کسب و همچنین تجارت را به رویشان می‌بندند تا به آن وسیله آن هم‌ها فقیر و همچنین پریشان شوند …. و همچنین در صورتی که از راه کسب و همچنین تجارت، نیت و اراده اضمحلال مسلمین نمودند، دفاع به آن نحو خواهد شد که ترک استعمال امتعه و همچنین مصنوعات آن هم‌ها را نموده، مانع شد از رواج کسب و همچنین تجارت کفار در بلاد اسلام و همچنین آن اجناس انجاس را از خاک پاک مسلمین اخراج کرد تا نه اجنبی را مغازه و همچنین کارخانه باشد و همچنین نه با او معاشرت و همچنین مخالطت می شود و همچنین بباید ترویج نمود امتعه و همچنین مصنوعا و همچنین منسوجات مسلمین را و همچنین منحصر کرد تجارت و همچنین کسب را در بلاد اسلام به مسلمین و همچنین عقد شرکت‌های پهناور و بزرگ و همچنین فتح مدارس جهت تحصیل انواع علوم و همچنین صنایع نمود تا اشاعه‌ی علم و همچنین صنعت و همچنین کسب و همچنین تجارت می شود.[۱۸]

دلیل سوم: …… از مخربات بلاد اسلام، آن خرافات و همچنین ترهات می باشد که نظر به ظواهر خبرهای جدید، بدون نظر، تعمق و همچنین تدبر می‌نمایند. در صورتی که خلایق به کسب، سعی در تحصیل معاش خود نکنند و همچنین اکتفا کنند به توکل و همچنین دعا و همچنین تقوی و همچنین شکر، نظام هیئت اجتماعیه عالم و همچنین اساس معاش قاطبه بنی آدم مختل و همچنین منهدم خواهد شد…. عن‌قریب می‌بینیم که مساجد سایر بلاد اسلام، کنایس یا توپخانه شوند؛ مگر زود رعف خرابی‌های خود کنیم و همچنین آن هم موهومات را از اذهان خود بیرون نماییم و همچنین از راه خرد و همچنین عقل درآییم و همچنین بدانیم که خداوند تبارک و تعالی رزق نداده و همچنین نمی‌دهد کسی را بدون سبب کسب و همچنین سعی.

پس منسوخ و همچنین مهجور داریم منسوجات سایره و همچنین مصنوعات باطله ایشان را و همچنین ترویج کنیم مصنوعات و همچنین ملبوسات اُوطان مقدسه خود را تا ابواب کسب و همچنین سعی در تحصیل معاش بر ما مُنفَتِح می شود و همچنین از آن ضیق و همچنین عُسرت و همچنین ضعف و همچنین ذلت نجات یابیم و همچنین کمتر مخذول و همچنین منکوب اجانب گردیم، تا شوکت دین خود را از دست نداده، ذلیل و همچنین حقیر کفر نشویم و همچنین وطن عزیز خود را نگه داشته باشیم.»[19]

سیداحمد کاشانی در ادامه‌ی ادله‌ی خود به ذکر دلایل دینی و همچنین فقهی ضرورت ترویج محصولات و همچنین تولیدات بومی و همچنین پرهیز از مصرف منسوجات و همچنین سایر تولیدات کشورهای اروپایی پرداخته و همچنین ریشه‌ی معظلات و مسائل و مشکلات مسلمانان در تمامی عرصه‌ها را ناشی از بی‌تدبیری و همچنین هوشیار نبودن نسبت به سیاست‌های مسلط بودن و تسلط داشتن‌طلبانه‌ی غربیان عنوان کرده می باشد. توجه به تولید داخلی و همچنین صنعت بومی از دغدغه‌های بسیاری از علما بوده می باشد چنانکه بیانات و همچنین نوشته‌های بسیاری از علما وجود دارد که سعی در روشنگری و همچنین بیم‌دهی به شهروندان و مردم شهر دارد که ذکر تمام آن هم‌ها در آن نوشتار محدود، به سختی ممکن می باشد. (*)
 

پی‌نوشت‌ها:

[۱] .شادمانی

[۲] .محمدحسن رجبی ( دوانی)، مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه، (تهران: نشر نی، ۱۳۹۰) ج ۲، صص ۶۷-۶۴

[۳] .فریدون آدمیت، امیرکبیر و همچنین ایران( تهران: خوارزمی، ۱۳۸۵)، چاپ نهم، ص ۱۶۲

[۴] .آن هم، صص ۳۹۵-۳۹۰

[۵] .آن هم، ص ۳۹۰

[۶] .محمد شفیع قزوینی، قانون قزوینی، به کوشش ایرج افشار(تهران: فجر اسلام، ۱۳۷۰)، ص ۳۷

[۷] .آن هم، صص۴۵- ۳۹

[۸] .آن هم، صص ۵۳-۴۹

[۹] .مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه ،ج ۲، صص ۸۴-۷۴

[۱۰] .آن هم، ص ۸۴-۸۳

[۱۱] .سیدجمال الدین اصفهانی، رسائل قاجاری، کتاب چهارم، به کوشش هما رضوانی (تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۳)، صص۱۹-۱۴

[۱۲] .آن هم، ص ۴۲

[۱۳] .دیوان کامل ادیب الممالک فراهانی، تصحیح وحید دستگردی( تهران: کتاب‌فروشی فروغی، ۱۳۵۵)، ج ۱، ص ۲۸۶

[۱۴] .آن هم، ص ۲۳۳

[۱۵] .مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه ،ج ۲، صص ۱۰۴-۱۰۲

[۱۶] .آن هم، ص ۱۰۴

[۱۷] .آن هم، ص ۱۰۶

[۱۸] .آن هم، صص ۱۰۹ و همچنین ۱۱۰

[۱۹] .آن هم، صص ۱۱۱ و همچنین ۱۱۲

منابع:

۱-محمدحسن رجبی(دوانی)، مکتوبات و همچنین بیانات سیاسی و همچنین فرهنگی و اجتماعی علمای شیعه، (تهران: نشر نی، ۱۳۹۰)، ج ۲

۲-فریدون آدمیت، امیرکبیر و همچنین ایران(تهران: خوارزمی، ۱۳۸۵)، چاپ نهم

۳-محمد شفیع قزوینی، قانون قزوینی، به کوشش ایرج افشار(تهران: فجر اسلام، ۱۳۷۰)

۴-سیدجمال الدین اصفهانی، رسائل قاجاری، کتاب چهارم، به کوشش هما رضوانی(تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۳)

۵-دیوان کامل ادیب الممالک فراهانی، تصحیح وحید دستگردی(تهران: کتاب‌فروشی فروغی، ۱۳۵۵)، ج ۱

  

خدیجه داداشی؛ پژوهشگر تاریخ معاصر

منبع: برهان

انتهای پیام

نگاهی به اندیشه‌های اقتصاد مقاومتی در ایران عصر قاجار علمای تشیع چگونه به حمایت از صنایع داخلی می‌پرداختند؟ در تاریخ نشر یافته شده شده می باشد

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان خرید فیلترشکن خرید vpn خرید vpn ارزان خرید vpn خرید vpn