انتزاع بحرین از ایران چرا و همچنین چگونه؟

انتزاع بحرین از ایران چرا و همچنین چگونه؟

|انتزاع بحرین از ایران چرا و همچنین چگونه؟ از مسیح داراب|

صدای شیعه: ایران در دهه ۴۰ تا ۵۰ شمسی دچار دگرگونیهای ویژه سیاسی شد به‌طوری که همچنین و علاوه بر ایفاء نقش حساس در منطقه خاورمیانه و همچنین ساخته یا ایجاد منطقه ثبات، با کشورهای همسایه روابطی دوستانه برقرار ساخت. او در آن دوران به دلیل برقراری روابط حسنه با آمریکا و همچنین شرکت در پیمانهای منطقه‌ای سعی کرد که بیش‌ از پیش به عنوان بازوی پرتوان آمریکا در منطقه عمل کند و همچنین با برقراری روابطی نزدیک و همچنین تنگاتنگ با کشورهای همسایه اقتدار سیاسی منطقه را به دست آورد. به ویژه آنکه جنگ ‌سرد و همچنین درگیریهای آمریکا و همچنین روسیه در کانال سوئز و همچنین کامبوج موجب شده بود که حکومت نیکسون از دخالت مستقیم در خاورمیانه چشم‌پوشی کند و همچنین تنها به نظارت دولتی به قول خود قدرتمند و همچنین وفادار اکتفا ورزد.

در آن دوران مشکل اصلی ایران اختلافات و همچنین درگیری با گروه و حزب بعث عراق و همچنین سوریه بود. علی‌الخصوص عراق که در باره حاکمیت در شط ‌العرب با ایران مشکل داشت. در خلیج‌ فارس نیز ایران سالهای سال شمسی بود که از حاکمیت خود بر بحرین و همچنین جزایر سه‌گانه دم می‌زد ولی در اصل مدت ۱۵۰ سال شمسی بود که هیچگونه مسلط بودن و تسلط داشتن و همچنین حاکمیتی بر آنها نداشت.

بحرین از دیرباز به علت برخورداری از موقع جغرافیایی مناسب در خلیج و همچنین بندرهای طبیعی خوب اهمیت داشت. ساکنین اصلی بحرین ایرانیان و همچنین فرزندان کوچندگان ایرانی از میان رودان (بین‌النهرین) بودند که بعدها به علت بدی آب‌ و همچنین‌هوا تعداد محدودی از عربها از جزیره عربستان به آنجا مهاجرت کردند. ۱

حاکمیت ایران بر بحرین از قبل از اسلام بود و همچنین در عصر هخامنشیان «گرا» نامیده می‌شد. همچنین آن مروارید خلیج ‌فارس در عصر ساسانی «شماهیک» خوانده می‌شد. ۲ بعد از اسلام نیز بحرین همچنان متعلق به ایران بود و همچنین از ایالات آن هم شمرده می‌شد. به‌طوری که آن امر را در کتب و همچنین منابع مورخین اسلامی به عینه می‌قدرت یافت. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب در سال شمسی ۷۴۰ ق در شرح ایران از جزایر بحرین نام می‌برد و همچنین در فارس‌نامه می‌نویسد: «جزایری که در بحر فارس می باشد از جزایر… [ایالت] فارس شمرده‌اند و همچنین بزرگترین آنها از کثرت شهروندان و مردم شهر و همچنین نعمت، جزایر کیش و همچنین بحرین می باشد. اکنون جزیره بحرین جزو فارس می باشد و همچنین از ملک ایران».

به هنگام آمدن اروپائیان در سده ۱۶ به خلیج‌فارس، بحرین تابع هرمز و همچنین خراجگزار شاهزاده آن هم بود. پرتغالیها بعد از چنگ انداختن بر هرمز توانستند بحرین را بگیرند. شاه ‌عباس اول بعد از خاتمه دادن به غائله‌های داخلی با کمک کشتیهای هند شرقی انگلیس موفق شد پرتغالیها را ازبحرین بیرون کند. (۱۶۰۲م)

شایان ذکر می باشد که بعد از آنکه واسکو دوگاما دریانورد پرتغالی راه دریایی هند را از جنوب آفریقا در قسمتهای آخر سده پانزدهم کشف کرد، کشورهای دریایی اروپایی مانند پرتغال، هلند، فرانسه و همچنین بریتانیا در پی تجارت با خاور زمین به خلیج‌ فارس راه یافتند. هلندیها، فرانسویها و همچنین انگلیسیها هر یک در جای خود یک کمپانی بازرگانی در هند برپا کردند و همچنین به خلیج‌ فارس به عنوان یک شاهراه دریایی چشم دوختند.

انگلیسیها نخست با برادران شرلی با شاه‌عباس پهناور و بزرگ روابط بازرگانی برقرار کردند (۱۶۰۰م) و همچنین توانستند اجازه بهره بری و استفاده از بندر جاسک را به عنوان یک پایگاه ۵۲ دریایی و همچنین سوختگیری کشتیهای انگلیسی به دست آورند. البته شاه ‌عباس دستور داد که هیچ‌گونه تأسیساتی در آن بندر برپا نشود که بعدها باعث ادعای آنان بر مالکیت منطقه نگردد. (۱۷۷۷ـ۱۷۵۶م) ۳

حکومت ایران بعد از آزادسازی بحرین جزیره هرمز را مرکز دادوستد قرار داد. در قسمتهای آخر دوره صفویان هلندیان نیز به عنوان رقیبی پر اقتدار و قدرت در منطقه خلیج ‌فارس فعال شدند و همچنین با انگلیسیها به رقابت پرداختند. ۴

سقوط صفویان موجب پریشانی مسائل سیاسی جنوب ایران و همچنین شکل‌گیری حاکمیتهای محلی و همچنین استقرار قبایل متنوع و گوناگون و مختلف عرب در سواحل ایران شد. عربهای هوله شامل آن قبایل بودند که توانستند از آن دوران بهره بری و استفاده کرده و همچنین بحرین را به مدت چندین سال شمسی تصرف کنند. با به اقتدار و قدرت رسیدن نادرشاه و همچنین اقدامات گسترده او در سرکوب قدرتهای محلی، اوضاع خلیج‌ فارس دگرگون شد. نادرشاه به حاکم فارس دستور داد تا به بحرین لشکرکشی کند و همچنین با آنکه هلندیها از کمک کردن به ایران خودداری کردند نیروهای ایرانی توانستند در غیاب شیخ‌ بحرین، آنجا را به تصرف خود در آورند و همچنین فرمانده ایرانی کلید قلعه‌های بحرین را به درگاه نادرشاه فرستاد. ۵

در سال شمسی ۱۷۸۳م که ایران گرفتار جنگهای داخلی و همچنین زدوخوردهای خونین با جانشینان کریم ‌خان‌زند بود اعراب قبیله عتوب مقیم شبه جزیره عربستان بحرین را تصرف کردند و همچنین یکی از شیوخ خود را جهت حکمرانی آن مجمع‌الجزایر منصوب کردند. ولی باید توجه داشت هنگامی که آغامحمدخان قاجار توانسته بود بنیان سلطنت و همچنین اقتدارش را تحکیم نماید، شیخ نصرخان از رؤسای عشایر طرفدار ایران را به حکومت بحرین منصوب کرد. آغامحمدخان چند ماه قبل از آنکه به کشتن و قتل برسد در اوایل ۱۷۹۷م به شیخ نصرخان دستور داد امنیت خلیج ‌فارس را تأمین نماید و همچنین سلطنت مسقط را که به خاک ایران دست‌اندازی می‌کرد گوشمالی بدهد ولی باید توجه داشت کشتن و قتل ناگهانی پادشاه قاجار آن نقشه را بر هم زد و همچنین سلطان مسقط همچنان یکه‌تاز خلیج‌ فارس باقی ماند. ۶

تا هنگامی که حکومت مرکزی قدرتمند بود و همچنین می‌توانسته بود امنیت خلیج‌ فارس را تأمین کند انگلیسیها به مداخله‌گری در خلیج ‌فارس نمی‌پرداختند و همچنین تنها و فقط در حوزه فعالیتهای تجاری فعالیت می‌کردند ولی باید توجه داشت با شروع درگیریهای ایران در جنگ با روسیه و همچنین اقتدار و قدرت گرفتن دزدان دریایی در کرانه‌های جنوبی خلیج‌ فارس حکومت انگلستان جهت تأمین امنیت راه دریایی خود با هند دست به کار شد و همچنین رفته ‌رفته اقتدار و قدرت خود را در آن قسمت و بخش دریایی برقرار نمودند. به خصوص آنکه حکومت ایران به علت فقدان نیرویی‌ دریایی قادر به هیچ اقدامی در خلیج ‌فارس و همچنین دفاع از حق حاکمیت اتباع خود نبود. حکومت انگلیس همچنین و علاوه بر پاسداری از منافع بازرگانی خود می‌خواست از نفوذ قدرتهای بیگانه در خلیج ‌فارس جلوگیری کند چرا که می‌توانستند خطر عمده‌ای جهت هندوستان باشند. چنان که ناپلئون بعد از حمله به مصر در ۱۷۹۸م به امید دستیابی به هند با فتحعلی ‌شاه وارد مذاکره شد و همچنین خواستار پایگاهی در خلیج‌ فارس جهت حمله به هند گشت، انگلیسیها به وحشت افتادند و همچنین با دادن وعده‌های دروغین به فتحعلی ‌شاه او را از دادن پایگاه منصرف ساختند.

در اوایل ۱۸۱۹م ناخدا بروس فرمانده ناوگان انگلیس در خلیج‌ فارس قراردادی با حسنعلی‌ میرزا فرمانفرما والی فارس امضاء کرد «تا هنگام و زمانی که که حکومت ایران قدرت حفظ امنیت خلیج ‌فارس را ندارد آن امر بر عهده حکومت انگلیس باشد» به آن ترتیب ایران از یکی از حقوق مهم و همچنین مسلم خود در خلیج‌ فارس چشم‌پوشی کرد.

به دنبال امضای آن قرارداد ناوگانی مرکب از شش کشتی جنگی و همچنین سه هزار ملوان از بمبئی عازم خلیج‌ فارس شدند. فرمانده ناوگان مزبور ژنرال سرویلیام گرانت کامیر بود که ابتدا رأس‌الخیمه را با قوه توپخانه خود فتح کرد و همچنین سپس بقیه شیخ‌نشینهای جنوب خلیج ‌فارس را بدون برخورد و همچنین با مقاومت جدی، یکی بعد از غیره ای تصرف نمود. ۷ بعد از خاتمه عملیات فرمانده نظامی انگلیس با یکایک شیوخ وارد مذاکره شد. در فاصله ششم تا یازدهم ژانویه ۱۸۲۰ قراردادهایی با شیوخ عرب منعقد کرد که به موجب آن هم شیوخ یازده گانه متعهد شدند دست از جنگ و همچنین ستیز با یکدیگر و همچنین راهزنی دریایی بردارند. شیخ بحرین نیز در امضای آن قرارداد شرکت نمود و همچنین آن امر مقدمه تحت‌الحمایگی انگلستان بر منطقه مزبور گردید تا آنجا که در ۳۱ مه ۱۸۶۱ با قراردادی مجمع‌‌الجزایر بحرین را که به تازگی در آن هم نفت کشف شده بود رسماً تحت‌الحمایه انگلیس ساخت. ۸

حکومت ایران بلافاصله بعد از اطلاع از آن قرارداد به آن عمل اعتراض کرد. ولی باید توجه داشت انگلستان توجهی به آن اعتراضات نمی‌نمود. ۹‌ و همچنین در آن راستا حتی چند سال شمسی بعد با کمک پسر نوه شیخ ‌خلیفه (شیخ عیسی) و همچنین قیام بر علیه او حکومت بحرین را تصاحب نمود. ۱۰

آن وضع تا روی کار آمدن رضاخان ادامه داشت. رضاخان بعد از اشغال خوزستان و همچنین خاتمه دادن به کار شیخ ‌خزعل مجدداَ دعاوی ایران بر بحرین را عنوان نمود و همچنین اختلاف ایران و همچنین بحرین را در نوامبر ۱۹۲۷م به جامعه ملل ارجاع داد ولیکن آن اقدامات به جایی نرسید. شناسایی عراق که تحت‌الحمایه انگلیس بود از ۲۰ اردیبهشت ۱۳۰۷ و همچنین اختلافات مرزی بین ایران و همچنین عراق، و همچنین در نهایت اختلاف بر سر شط ‌العرب از عواملی بود که در عدم پیگیری حق حاکمیت ایران بر بحرین مؤثر بود.

بعد از جنگ جهانی دوم ایران یکبار دیگر ادعاهای خود را جهت حاکمیت بحرین مطرح ساخت و همچنین آن هم را به نهاد ملل ارائه داد. در ۲۱ آبان ۱۳۳۱ش بحرین به عنوان استان چهاردهم مطرح شد ولی باید توجه داشت خبر خروج نیروهای انگلیسی از خلیج ‌فارس تئوری «ساخته یا ایجاد قوه برتر منطقه‌ای» جهت کنترل خلیج‌ فارس که در آن هم زمان توسط کشورهای عرب منطقه به نام خلیج ‌عربی مطرح می‌شد، شاه و همچنین حکومت ایران را وسوسه کرد تا در ازای چشم‌پوشی از بحرین حاکمیت بر جزایر سه‌گانه خلیج‌ فارس در تنگه هرمز (تنب‌ پهناور و بزرگ، تنب ‌کوچک و همچنین ابوموسی) را به دست آورد. از سوی دیگر استعمارگر پیر با بهره بری و استفاده از رجال وابسته تئوری بی اهمیت بودن بحرین جهت ایران را به جهت اتمام نفت خام و همچنین کم اهمیت شدن بازار فروش مروارید را در بین درباریان و همچنین دولتمردان شایع ساخت و همچنین به آن ترتیب شاه که طمع کسب مقام ژاندارمی خاورمیانه را داشت در پی چاره‌جویی و همچنین مذاکره با انگلیس برآمد. با مطرح شدن خروج نیروهای انگلیس از خلیج‌ فارس، امیرنشینهای منطقه به تشکیل اتحادیه‌ای سیاسی شامل بحرین، قطر و همچنین ۷ امیرنشین سواحل متصالح مصمم شدند ولیکن ایران در ۱۳۴۷ش مخالفت خود را با حضور در بحرین در آن اتحادیه اعلام داشت. ۱۱

اظهارات پادشاه عربستان مبنی بر آنکه عربها بایستی و حتما جای انگلستان را در منطقه بگیرند و همچنین استقبال از عیسی ‌بن ‌سلمان آل‌ خلیفه (حاکم بحرین) به عنوان یک کشور مستقل در ریاض، موجبات اختلاف بین دو کشور عربستان ‌سعودی و همچنین ایران و همچنین لغو دیدار شاه از عربستان شد. ۱۲ بالاخره در سال شمسی ۱۳۴۷ش شاه ایران در مصاحبه مطبوعاتی حاکمیت بحرین را منوط به خواست‌ اهالی آنجا دانست و همچنین در نامه‌ای به دبیرکل نهاد ملل متحد خواستار کسب نظر و همچنین رفراندوم از شهروندان و مردم شهر بحرین شد. ۱۳ نماینده ویژه نهاد ملل بعد از دو هفته بررسی طی گزارشی اعلام کرد که «اکثریت شهروندان و مردم شهر بحرین خواستار استقلال خواهند بود.» شورای امنیت نیز با توجه به نقل از نماینده ویژه در قطعنامه ش ۲۷۸، به تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۴۹ش / ۱۱ مه ۱۹۷۰م استقلال بحرین را به رسمیت شناخت. ۱۴

در آذر ۱۳۵۰ش به محض خروج نیروهای انگلیس از خلیج ‌فارس به دستور محمدرضا پهلوی قوه ‌دریایی ایران وارد سه جزیره ایرانی ابوموسی، تنب ‌پهناور و بزرگ و همچنین تنب‌ کوچک شد و همچنین آنجا را تصرف کرد. شایان ذکر می باشد که استقلال بحرین هرگز به رفراندم گذارده نشد و همچنین بعد از انقلاب ‌اسلامی؛ در ۱۳۵۸ش تظاهراتی از سوی شیعیان بحرین به وقوع پیوست و همچنین مخالفتهایی انجام شد که به تا حال ادامه دارد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱٫ علی زرین‌قلم، سرزمین بحرین از دوران باستان تا امروز، تهران، ۱۳۷۷، فصل اول.

۲٫ حمدالله مستوفی، نزهت‌القلوب، تهران،‌1362، صص ۲۲-۲۳ و همچنین ۱۳۶- ۱۳۷٫

۳٫ ماهنامه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال شمسی ۱۳۸۶، ش ۲۴۴- ۲۴۵، مقاله «چشم‌پوشی ایران از بحرین» نوشته هوشنگ مقتدر، ص ۳۵ .

۴٫ دایره‌المعارف پهناور و بزرگ اسلامی، ص ۴۰۹ .

۵٫ مهدوی، تاریخ روابط خارجی، ص ۱۱۰، تهران، ۱۳۶۸ .

۶٫ فریدون آدمیت، جزیره بحرین، ص ۱۱۳، نیویورک ۱۹۵۹ و همچنین زرین‌قلم، پیشین، ص ۵۷ .

۷٫ آدمیت، ص ۲۱۴ .

۸٫ جهانگیر قائم‌مقامی، بحرین و همچنین مسائل خلیج ‌فارس، تهران، ۱۳۶۱، ص ۱۶- ۳۹ .

۹٫ آن هم، ص ۴۵؛ جرج ناتانیل کرزن، ایران و همچنین بحث و داستان ایران، تهران، ۱۳۶۷، ج۲، ص ۵۴۷ .

۱۰٫ احمد سدیدالسلطنه، تاریخ مسقط و همچنین عمان و همچنین بحرین و همچنین قطر و همچنین روابط آنها با ایران، تهران، ۱۳۷۰، ص ۷-۲۳۶ .

۱۱٫ ایرانیکا، ج ۳، ص ۵۰۹٫

۱۲٫ پیروز مجتهدزاده، امنیت و همچنین مسائل سرزمینی در خلیج‌ فارس، ص ۱۵۸ .

۱۳٫ آن هم، ص ۱۶۳ .

۱۴٫ روزنامه آیندگان، ۱۱ اردیبهشت ۱۳۴۹ .

توسعه نظامی و همچنین امنیتی منطقه‌ای ایران در دهه ۷۰٫

 

منبع: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

انتهای پیام

انتزاع بحرین از ایران چرا و همچنین چگونه؟ در تاریخ نشر یافته شده شده می باشد

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

خرید vps خرید vps ارزان خرید سرور مجازی خرید سرور مجازی ارزان خرید وی پی اس خرید وی پی اس ارزان خرید فیلترشکن خرید vpn خرید vpn ارزان خرید vpn خرید vpn